287. Nurty umysłowe w dwudziestoleciu międzywojennym

Nurty umysłowe w dwudziestoleciu międzywojennym

1. Materializm dialektyczny – była to teoria filozoficzna stworzona przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Głosili oni tezę o pierwotnym pochodzeniu materii i wtórnym świadomości. Poznawanie rzeczywistości traktowali jako ciągły proces gromadzenia prawd względnych i zbliżania się do prawdy absolutnej. Teoria ta podkreślała dialektycznych charakter poznania, wiążąc je ściśle z praktyką. Rzeczywistość otaczająca człowieka traktowana była historycznie i dynamicznie, ponieważ ulegała ustawicznym zmianom będącym rezultatem walki przeciwieństw.

2. Pragmatyzm – był to kierunek filozoficzny, którego twórcą był filozof i psycholog William James, który postulował praktyczny sposób myślenia i działania, zalecał stosowanie metody krytycznego rozsądku, preferował nauki doświadczalne. Hasłem pragmatystów stało się zbliżenie filozofii do życia oraz uzależnienie prawdziwości twierdzeń od ich praktycznych skutków. Poznanie ludzkie też powinno mieć charakter czysto praktyczny, nie chodzi bowiem w tym procesie o obiektywne zbliżenie człowieka do prawdy, lecz o efekty praktyczne związane z zaspokojeniem ludzkich potrzeb.

3. Freudyzm – była to teoria psychologiczna, której twórcą był lekarz austriacki Zygmunt Freud, prowadzący badania nad zaburzeniami psychicznymi. Uważał on, że źródłem większości ludzkich działań jest podświadomość. Przeżycia i odruchy tkwiące w podświadomości są ustawicznie tłumione przez racje rozumowe, konwencje obyczajowe i moralne. Szczególnie ostro tłumione i spychane do sfery podświadomości są popędy seksualne.

Freud w odniesieniu do ludzkiej psychiki wprowadził trzy pojęcia: Ego, Id i Superego. Ego to zespół poczynań kierowanych rozumem, wymogami społecznymi i konwencjami. Id to zespół popędów i pożądań tkwiących w podświadomości i nieuświadamianych. Superego to tkwiący w naszej podświadomości pewien wzorzec idealny, kształtowany zgodnie z tradycją i normami moralnymi. Ponieważ między Id a Superego często istnieją duże rozbieżności, powoduje to ustawiczne stresy, a w konsekwencji zaburzenia psychiczne.

4. Behawioryzm – była to teoria opozycyjna w stosunku do freudyzmu. Jej twórcą był amerykański psycholog John Watson, który uważał, że psychologia nie dysponuje ścisłymi metodami badania wewnętrznych przeżyć i procesów psychicznych, a więc powinna się zająć obserwacją i analizą tylko zewnętrznych objawów ludzkiego zachowania. Teoria ta wykorzystywała badania naukowe Iwana Pawłowa nad odruchami warunkowymi u zwierząt i stosowała je w psychologii. Behawioryzm znalazł także zastosowanie w literaturze, prezentując jedynie działania bohatera, eliminując całkowicie analizy psychologiczne.

5. Egzystencjalizm – był to ruch umysłowy i artystyczny, którego głównym przedstawicielem jest Martin Heidegger, filozof niemiecki, który twierdził, że właściwym przedmiotem nauk filozoficznych powinien być człowiek, jego egzystencja, miejsce i rola jednostki w świecie. Człowiek jako indywidualna jednostka jest wolny i niezależny od warunków historycznych i społecznych, toteż jest bezwzględnie odpowiedzialny za własne czyny. Jednocześnie wciąż lęka się śmierci, odczuwa boleśnie beznadziejność swojego istnienia, jest nieszczęśliwy i samotny, a zajmując się bez reszty własną egzystencją, nigdy nie pozna prawdy o drugim człowieku. Egzystencjalizm w literaturze przejawiał się podkreślaniem samotności człowieka we wszechświecie, tragizmu jego egzystencji. Bohater stawiany był w trudnych sytuacjach wyboru, dręczony niepokojem egzystencjalnym.

270. Fantastyka i pejzaże w twórczości Bolesława Leśmiana

Fantastyka i pejzaże w twórczości Bolesława Leśmiana

Dziewczyna

Wiersz ma formę przekazu narracyjnego, opowiadającego historię o braciach i tajemniczej dziewczynie. Dwunastu braci słyszy dobiegający zza muru płacz, który staje się ich obsesją, a dotarcie do łkającej dziewczyny – jedynym celem. Bohaterowie tworzą w swoich umysłach idealny wizerunek dziewczyny, co dodaje im sił do burzenia muru. W trakcie dzieła zniszczenia bracia giną, ale ich wiara w istnienie dziewczyny jest tak silna, że ucieleśnia ich dusze, wspomagając je w dalszej ciężkiej pracy. Niestety, i one umierają, ale pozostała po nich skumulowana siła ciał i dusz ma tak wielka moc, że ożywia martwe młoty, którym w efekcie udaje się zburzyć mur. Zagadka tajemniczego głosu zostaje rozwiązana, ale rozstrzygnięcie okazuje się szokujące: za murem nie ma nic, dziewczyna nie istnieje. Historia braci, a przede wszystkim ich nadludzkiego wysiłku, symbolizuje paradoksalność ludzkiej egzystencji. Potrójny wysiłek braci, cieni i młotów obrazuje dążenie do realizacji jakichś idei, próbę realizacji marzeń. Dziewczyna jest celem wysiłku, symbolem ostatecznego szczęścia, nieosiągalnego dla człowieka. Mur to alegoria przeciwności, przeszkód, utrudnień. Poeta chce przestrzec przed uleganiem fałszywym wyobrażeniom, przed życiem pełnym złudzeń. Pomimo porażki braci, a więc pesymistycznej wymowy wizji stworzonej przez Leśmiana, jego intencją nie jest nawoływanie do postawy biernej, lecz do czynu, który nadaje sens ludzkiemu życiu. Nie liczy się cel, lecz dążenie do niego. To chęć działania nadaje sens ludzkiej egzystencji.

Śnigrobek

Tytułowy Śnigrobek to postać niezwykła, zrodzona z wyobraźni poety. Jej imię określa dwa wymiary egzystencji zarówno noszącego je bohatera, jak i całego świata przedstawionego – sen i śmierć. Także sytuacja liryczna wiersza rozgrywa się w miejscach granicznych, między snem i śmiercią, a także między jawą a snem i życiem a śmiercią. Imię Śnigrobka zdaje się podpowiadać nierzeczywisty charakter przestrzeni, którą zamieszkuje. Wieloznaczność i wielowymiarowość świata przedstawionego jest efektem sygnałów oniryczności[1] i realności zarazem. Zjawisko przenikania się wymiarów istnienia obejmuje cały wiersz. Śnigrobek spotyka mgłę w krainie „półduchów” i „półciał”, a następnie zmienia „cel nieistnienia i miejsce niebytu”. Śmierć nie jest definitywnym końcem życia, przypomina raczej wędrówkę.

Dusiołek

Utwór jest balladą, żartobliwą opowieścią o przygodzie chłopa Bajdały. Przyśnił mu się groźny Dusiołek, postać z podań ludowych, baśni i wierzeń o szkaradnym stworzeniu męczącym ludzi. Zjawa chciała uśmiercić Bajdałę w czasie, gdy spał. Chłop tak bardzo wystraszył się snu, że uznał go za jawę i rozpłakał się ze strachu. Obwiniał później zwierzęta o brak pomocy, a do Boga zwrócił się z pretensjami o stworzenie Dusiołka i świata pełnego zła. Bunt Bajdały ma charakter filozoficzny, gdyż Bóg stworzył nie tylko chłopa i zwierzęta, ale także szkodliwą zmorę, symbolizującą grzech i zło. Taki porządek został ustanowiony przez Stwórcę, a człowiek jest bezradny wobec praw rządzących światem. Język utworu stylizowany jest na gwarę ludową, naiwny, prosty i zawiera elementy humoru.

---

[1] Oniryzm – konwencja literacka, polegająca na ukazaniu rzeczywistości na kształt snu, marzenia sennego, czasem koszmaru. Zwykle dzieło ma wtedy charakter irracjonalny, absurdalny, sprzeczny z zasadami prawopodobieństwa.

258. Bohaterowie "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza

Bohaterowie Ferdydurke Witolda Gombrowicza

1. Józio – bohater i narrator powieści. Trzydziestoletni pisarz, którego wiedza i umiejętności radzenia sobie w różnych sytuacjach odbiegają od modelu człowieka dojrzałego. Jest on narratorem opowieści o własnych przygodach, przekazuje swoje refleksje dotyczące sposobu uwolnienia się od narzucanych mu form, nie chce być traktowany jako dziecko w szkole ani przez krewnych. Wpada również w sidła swojej własnej niedojrzałości, zakochując się w pensjonarce Zucie i starając się zwrócić jej uwagę na siebie. Na koniec przyjmuje do wiadomości, że całkowite uwolnienie się od formy nie jest możliwe i świadomie przyjmuje kolejna „gębę”.

2. Miętus – jest niemiłym wyrostkiem, którego język naszpikowany jest wulgaryzmami. Zdaje on sobie sprawę z tego, że nie tylko niewinność uczniaka, ale i forma zbuntowanego chłopaka są tylko pozą, dlatego pragnie ucieczki od naturalności, szczerości, bezpośredniości. Swojej własnej sztuczności w odnoszeniu się do wieśniaków nie dostrzega.

3. Syfon (Pylaszczkiewicz) – to reprezentant ugrzecznionych, niewinnych chłopców we wszystkim podporządkowanych systemowi szkolnemu. Jest zawsze przygotowany do lekcji, nie używa wulgarnych słów, gotów jest bronić się przed próbą narzucenia mu formy zbuntowanego, niepokornego chłopaka. Ubiera się i zachowuje zgodnie z oczekiwaniami nauczycieli. Ma opinię kujona i lizusa. Zgwałcony przez uszy, nie potrafi już normalnie egzystować i popełnia samobójstwo.

4. Pimko[1] – jest belfrem oraz wizytatorem powołanym do kontroli stanu edukacji i wychowania w gimnazjach. Prowadzi z uczniami przebiegłą grę, aby skutecznie wpędzać ich w formę dziecięcości i niewinności. Przyjmuje postawę autorytetu i zabiera Józia do szkoły, nie tolerując sprzeciwu. Bez terenu działania, jakim jest szkoła, Pimko byłby nikim. Reprezentuje on konserwatywny pogląd na system oświaty. Działa schematycznie, według z góry założonego i wypróbowanego scenariusza. Jego wyniosła belferskość zostaje zdegradowana podczas przyłapania go w nocy w pokoju Zuty. Sidła zastawione nań przez Józia sprowadzają go do pozycji człowieka prymitywnego, kierującego się instynktami.

5. Bladaczka – bezmyślny nauczyciel podporządkowany schematom, który każe uczniom powtarzać utarte frazesy, niezgodne z odczuciami i przekonaniami młodzieży. Jego postać obnaża schematyczność edukacji szkolnej.

6. Joanna i Wiktor Młodziakowie – są przykładem fałszywej formy. Stylizują się na nowoczesnych, tolerancyjnych rodziców. Młodziak jest inżynierem, co zobowiązuje go do zachowania powagi i stateczności. Jego prawdziwe „ja” ujawnia się w sytuacjach intymnych, gdy zachowuje się infantylnie. Młodziakowa nie pracuje zawodowo, ale aktywnie uczestniczy w działalności społecznej. Pozę nowoczesności przerywa jedynie w łazience. Młodziakowie są zakuci w formę staroświeckich rodziców, którą na co dzień ukrywają. Zostaje ona obnażona podczas wizyty starego belfra w sypialni ich córki.

7. Zuta Młodziakówna – jest uosobieniem młodości, nowoczesności, sportu i seksu. Demonstracyjnie lekceważy autorytety, zachowuje się niegrzecznie wobec starszych, jest bardzo samodzielna, wiele czasu poświęca na podtrzymywanie dobrej kondycji fizycznej. Zwraca na siebie uwagę mężczyzn w różnym wieku, bez większych starań rozkochuje w sobie Józia. Ma 16 lat.

8. Hurleccy – reprezentują warstwę szlachecką. Mimo zubożenia żyją ponad stan, wystawnie jadają, źle traktują służbę. Konstanty Hurlecki jest bezwzględny i wyniosły wobec parobków, posiada nienaganne maniery, swobodę bycia i elegancję światowca. Gdy we dworze dochodzi do buntu, zostaje obnażona prawdziwa forma wuja Konstantego, zdolnego do zadawania bólu i wykorzystywania swojej społecznej przewagi. Ciotka Hurlecka jest uosobieniem ciepła, opiekuńczości, nadmiernej czułości, wszystkich do znudzenia częstuje cukierkami, stara się łagodzić wszelkie napięcia. W czasie bicia Walka przez jej męża i syna szybko i obojętnie się wycofuje, sygnalizując tym samym, że jej dobrotliwość i życzliwość są forma sztuczną.

9. Walek – parobek i lokajczyk w dworku Hurleckich. Pokornie znosi wszelkie przykrości, jego bierność przełamuje jednak Miętus, łamiąc tę formę. Ma nie więcej niż 18 lat. Nie w pełni rozumie sens zachęty Miętusa do bicia go po twarzy, jednak na koniec znajduje w tym satysfakcję. Nie umie odnaleźć się w nowej roli, jest to dla niego forma obca, nienaturalna.

---

[1] Prototypem tej postaci był Tadeusz Sinko, polski filolog klasyczny, profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

251. Dzieło życia Bułhakowa – Mistrz i Małgorzata. Geneza, problematyka powieści

Dzieło życia Bułhakowa – Mistrz i Małgorzata. Geneza, problematyka powieści

Pomysł powieści zrodził się w 1928 roku. Początkowo miała nosić tytuł Kopyto inżyniera. Do połowy 1929 r. gotowych było 15 rozdziałów. Zostały one częściowo spalone w 1930 r., w momencie załamania pisarza. Pracę nad utworem podjął ponownie w 1932 r. W 1933 r. napisał jego kolejny – trzeci wariant. W 1934 r. przerwał pisanie na dwa lata i ukończył powieść w 1936 r., jednak w tym samym roku zaczął ją pisać od nowa. Powstało zaledwie 5 rozdziałów. W 1937 r. utwór został rozpoczęty po raz piąty i powstała jedna trzecia całości. Szósta wersja, napisana w 1938 r., była pełna i została opatrzona tytułem Mistrz i Małgorzata. Natychmiast po zakończeniu pisania rozpoczął dyktowanie tekstu maszynistce i w trakcie tej pracy wprowadzał szereg poprawek. Tak powstała wersja siódma utworu, ukończona w 1939 r. jednak Bułhakow nie uważał dzieła za zakończone. Tekst towarzyszył mu do końca życia. Jeszcze na łożu śmierci dyktował żonie poprawki i uzupełnienia. Utwór został nazwany przez samego autora „powieścią o diable”.

Mistrz i Małgorzata jest jedną z najpopularniejszych i najpiękniejszych powieści świata. Jej akcja rozgrywa się zasadniczo w Moskwie, jednak poza wypadkami w centrum stolicy kraju pokazane są zdarzenia umiejscowione w innej przestrzeni: w szpitalu psychiatrycznym na peryferiach miasta, w Jałcie i w starożytnej Jerozolimie. Z realizmem życia w Moskwie splata się wątek historyczny umiejscowiony w I wieku naszej ery.

Bohaterowie powieści to zarówno grupa postaci przedstawionych z pełnym realizmem (mieszkańcy Moskwy), jak i fantastycznych (mieszkańcy starożytnej Jerozolimy oraz ponadczasowi wysłannicy piekieł).

W powieści splatają się ze sobą równoważne wątki: miłość tytułowej pary, krytyka rzeczywistości moskiewskiej lat trzydziestych, diabelski wątek fantastyczny, wątek biblijny.

Uniwersalna wymowa powieści polega na ukazaniu roli dobra i zła, wolności i zniewolenia, słabości i tchórzostwa, przebaczenia i miłosierdzia w życiu człowieka.

248. Najwybitniejsi przedstawiciele literatury obcej dwudziestolecia międzywojennego

Najwybitniejsi przedstawiciele literatury obcej dwudziestolecia międzywojennego:

- Franz Kafka – pisarz austriacki

- James Joyce – prozaik irlandzki

- Michaił Bułhakow – pisarz rosyjski

- Thomas Stearns Eliot – poeta, dramaturg i eseista angielski

- Georg Heym – pisarz niemiecki

- Franz Werfel – pisarz austriacki

- Georg Kaiser – pisarz niemiecki, ekspresjonista

- Ernst Toller – dramatopisarz niemieckojęzyczny polskiego pochodzenia

- Eugen Berthold Friedrich Brecht – niemiecki pisarz, dramaturg, teoretyk teatru i poeta

- Włodzimierz Majakowski – poeta rosyjski, futurysta

- Filippo Tommaso Marinetti – włoski poeta i wydawca, futurysta

- Welimir Chlebnikow – rosyjski poeta i prozaik, futurysta

- Dawid Burluk – poeta rosyjski

- Guillaume Apollinaire (Wilhelm Apolinary Kostrowicki) – francuski poeta polskiego pochodzenia

- Max Jacob – francuski poeta kubista

- Blaise Cendrars – (Fédéric Louis Sauser)

- Paul Valery – poeta i eseista francuski

246. Najwybitniejsi przedstawiciele literatury polskiej dwudziestolecia międzywojennego

Najwybitniejsi przedstawiciele literatury polskiej w dwudziestoleciu międzywojennym:

- Józef Czechowicz – poeta katastrofista

- Stanisław Czernik – pisarz i poeta, założyciel grupy autentystów

- Maria Dąbrowska – pisarka i publicystka

- Konstanty Ildefons Gałczyński – poeta związany z Kwadrygą

- Witold Gombrowicz – pisarz, dramaturg, eseista

- Kazimiera Iłłakowiczówna – poetka i tłumaczka literatury obcej

- Jarosław Iwaszkiewicz – poeta, prozaik, dramaturg i eseista

- Bruno Jasieński – poeta, prozaik, futurysta

- Maria Kuncewiczowa – autorka powieści i opowiadań psychologicznych

- Jan Lechoń (Leszek Józef Serafinowicz) – poeta i eseista związany ze Skamandrem

- Bolesław Leśmian – poeta

- Czesław Miłosz – poeta i pisarz związany z grupą Żagary, laureat literackiej Nagrody Nobla

- Stanisław Młodożeniec – poeta, futurysta

- Zofia Nałkowska – powieściopisarka i autorka dramatów

- Jan Bolesław Ożóg – poeta, autentysta

- Maria Pawlikowska – Jasnorzewska – poetka i dramatopisarka

- Tadeusz Peiper – poeta i teoretyk poezji

- Stanisław Piętak – poeta i prozaik

- Julian Przyboś – poeta i eseista

- Antoni Słonimski – poeta, publicysta, satyryk i krytyk teatralny

- Bruno Schulz – prozaik, krytyk i malarz

- Leopold Staff – poeta, krytyk i eseista

- Anatol Stern – poeta, futurysta

- Julian Tuwim – poeta, satyryk i tłumacz związany ze Skamandrem

- Kazimierz Wierzyński – poeta, prozaik, eseista związany ze Skamandrem

- Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) – dramatopisarz, prozaik, malarz, teoretyk sztuki, twórca teorii czystej formy

- Jerzy Zagórski – poeta związany z grupą Żagary

- Stefan Żeromski – powieściopisarz

245. Grupy poetyckie w dwudziestoleciu międzywojennym

Grupy literackie w dwudziestoleciu międzywojennym

 

Nazwa grupy	Przedstawiciele	Charakterystyka grupy
Skamander	Jan Lechoń Kazimierz Wierzyński Julian Tuwim Antoni Słonimski Jarosław Iwaszkiewicz	Grupa warszawska skupiona wokół czasopisma „Skamander”. Jej reprezentanci spotykali się w klubie Pod Picadorem lub „Na pięterku” kawiarni Ziemiańska. Nie byli przeciwnikami tradycji, ale odrzucali poetykę literatury młodopolskiej. Proponowali pisanie o dniu powszednim, o zwykłych uczuciach; język potoczny miał wejść do poezji. Nie mieli określonego programu, każdy z poetów był indywidualistą, prezentował odmienną postawę. Za swego mistrza i patrona uznali Leopolda Staffa. Z grupą sympatyzowali: Jan Brzechwa, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Kazimiera Iłłakowiczówna. Skamander był najbardziej prężną i popularną grupą poetycką dwudziestolecia międzywojennego. Wywarł znaczący wpływ na ówczesną literaturę.
Awangarda Krakowska	Tadeusz Peiper Julian Przyboś Jan Brzękowski Jalu Kurek	Grupa krakowska skupiona wokół czasopisma „Zwrotnica” redagowanego przez Tadeusza Peipera. Posiadała program sformułowany w manifestach Nowe usta i Tędy. Głoszono w nim hasła nowoczesności, program 3×M (Miasto, Masa, Maszyna), odcięcie od natchnienia, metafizyki czy mistycyzmu. W zamian proponowano kult techniki i cywilizacji. Zerwano z opisową liryką, stworzono nowy typ metafory.
Futuryści	Bruno Jasieński Stanisław Młodożeniec Anatol Stern Aleksander Wat	Futuryści funkcjonowali w dwóch ośrodkach – Krakowie i Warszawie. Grupa krakowska skupiała się w klubie Katarynka, a od 1921 roku w klubie Gałka Muszkatołowa, natomiast warszawska – wokół pisma „Nowa Sztuka”. Cechowały je prowokacyjny styl bycia, skandalizowanie, negacja tradycji i autorytetów. Głosili hasło „słowa na wolności”, nawołując do burzenia utartych związków wyrazowych. Na Zachodzie futuryści często sympatyzowali z rodzącym się faszyzmem.
Autentyści	Stanisław Czernik Stanisław Piętak Czesław Janczarski Jan Bolesław Ożóg	Grupa skupiona wokół miesięcznika „Okolica Poetów”, założonego w Ostrzeszowie przez Stanisława Czernika. W opozycji zarówno do nawiązującego do tradycji Skamandra, jak i do nowoczesnej Awangardy Krakowskiej, powracali do naturalizmu i realizmu, głosili hasło „jedności prawdy artystycznej i życiowej”.
Żagary	Antoni Gołubiew Czesław Miłosz Aleksander Rymkiewicz Jerzy Zagórski	Grupa pisarzy wileńskich skupiona wokół miesięcznika „Żagary”. W ich poezji dominowały katastrofizm, poczucie zagrożenia wojną, kryzys ideowy. Poetyka cechowała się wizyjnością, historyzmem, refleksyjnością oraz obecnością elementów klasycyzmu i symbolizmu.
Kwadryga	Stanisław Ryszard Dobrowolski Lucjan Szenwald Konstanty Ildefons Gałczyński Władysław Sebyła	Grupa literacka powstała w Warszawie w latach 1926-1933, występująca zarówno przeciw Skamandrowi, jak i Awangardzie. Głosiła hasło poezji społecznej, zaangażowanej w życie i pracę prostych ludzi. Za ideowego patrona wybrała Cypriana Kamila Norwida.
Czartak	Emil Zegadłowicz Juliusz Kaden-Bandrowski Zofia Nałkowska Andrzej Strug Stefan Żeromski	Grupa literacka skupiona wokół czasopisma „Czartak”. Jej program łączył mistycyzm religijny z miłością do przyrody i pochwałą „prostaczka” ściśle z nią obcującego. Pisarze, niechętnie nastawieni do współczesnej cywilizacji, reprezentowali konserwatywny racjonalizm, głosząc ideę powrotu do natury i kultury ludowej. Proza tej grupy podjęła najważniejsze, budzące obawy problemy społeczno-polityczne odrodzonego państwa.

 

243. Pojęcia charakteryzujące literaturę dwudziestolecia międzywojennego

Pojęcia charakteryzujące literaturę dwudziestolecia międzywojennego

- Czysta forma – pojęcie estetyki stworzonej przez Witkacego; konstrukcja elementów oderwanych od życiowych realiów i motywacji logicznych, zapewniająca dziełu integralność i niezależność; najbliższe ideałowi czystej formy miały być malarstwo abstrakcyjne i muzyka

- Dramat groteskowy – gatunek nowoczesnego dramatu, typowy dla teatru absurdu; tradycyjną akcję dramatyczną zastępują w nim luźne sceny złożone z dialogów bohaterów wplątanych w absurdalne, nieprawdopodobne sytuacje; operuje groteską, nonsensem

- Elipsa – jedna z figur retorycznych polegająca na celowym pominięciu w zdaniu jakiegoś wyrażenia, które da się odtworzyć z kontekstu wypowiedzi

- Groteska – kategoria estetyczna polegająca na fantastyce, absurdzie, lekceważeniu zasady decorum, parodii, trawestacji, kontraście, kpinie z uznanych wzorców i norm

- Powieść psychologiczna – powieść, w której uwaga narratora koncentruje się na doznaniach wewnętrznych postaci; drobiazgowa analiza psychologiczna przeważa nad zredukowaną do minimum akcją

- Strumień świadomości – odmiana monologu wewnętrznego bohatera powieści psychologicznej; technika zapoczątkowana przez Jamesa Joyce’a w Ulissesie (1922 r.)

- Układ rozkwitania – termin wprowadzony przez Tadeusza Peipera; wypowiedź poetycka polegająca na rozwijaniu słowa czy zdania przez stopniowe dopełnianie go i doprecyzowywanie

241. Nowe nurty w literaturze dwudziestolecia międzywojennego

Nowe nurty w literaturze dwudziestolecia międzywojennego

1. Autentyzm:

- współzależność życia i literatury – autentyczne doświadczenie życiowe źródłem poetyckich inspiracji i warunkiem udanego dzieła,

- temat utworu – wynikiem udanego doznania,

- brak hierarchii tematów.

2. Awangarda:

- poezja teraźniejszości,

- negacja tradycji – antyromantyzm, antysentymentalizm,

- likwidacja lirycznych wynurzeń, powściąganie emocji,

- nowatorstwo składni, poezja wynikiem eksperymentów językowych,

- wyobraźnia kontrolowana przez rozum,

- rymy oddalone,

- inspiracja muzyką współczesną (polirytmia, asymetryzm),

- nowe formy zapisu wiersza (np. w kształcie zegarka).

3. Futuryzm:

- bunt przeciw tradycji,

- przezwyciężanie pesymizmu,

- aktywizm,

- pochwała agresji, kult przemocy, wojny, biologizmu,

- negacja psychologizmu,

- oryginalność jako kryterium wartości dzieła,

- nowy język poetycki niepodporządkowany jakimkolwiek normom (zerwanie z zasadami ortografii, interpunkcji, składni),

- rytmizacja wiersza.

4. Imażynizm:

- kierunek w poezji rosyjskiej powstały po rewolucji październikowej (1917 r.),

- obraz głównym środkiem wypowiedzi poetyckiej (wiersz powstawał wokół jednej metafory bądź łańcucha metafor),

- antycywilizacyjność,

- przewaga wiersza wolnego.

5. Dadaizm:

- nihilizm,

- prymitywizm,

- infantylizm,

- negacja, odwrócenie wartości,

- spontaniczność,

- „dadaistyczne” gaworzenie,

- czarny humor.

6. Surrealizm (nadrealizm)

- negacja konwencji,

- wyzwolenie sztuki z racjonalizmu i rygorów teorii,

- oniryzm (konwencja snu),

- psychologizm, odwołanie się do teorii psychoanalizy (freudyzm),

- postawa pasywna, wyzwolenie się spod kontroli rozumu, „pismo automatyczne” będące sposobem wyrażenia podświadomości,

- oryginalność.

240. Literatura w dwudziestoleciu międzywojennym

Literatura w dwudziestoleciu międzywojennym

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nastąpiło znaczne ożywienie życia kulturalnego i literackiego. W roku 1920 założono Związek Literatów Polskich, a w 1924 roku – polski oddział Pen Clubu, reprezentujący polską literaturę w świecie. Polscy literaci odcinali się od nurtu tyrtejsko-martyrologicznego, który zdominował literaturę i sztukę XIX wieku. W nurt nowej literatury włączyło się również starsze pokolenie twórców. Pierwsze lata epoki cechowały się radością z odzyskania wolności i zachwytem cywilizacją. W prozie, której rozwój przypadł na lata trzydzieste, dominowała tematyka rozrachunkowa, psychologiczna i społeczna. Rozwijał się teatr i dramat groteskowy. U schyłku epoki nastąpił wzrost nastrojów katastroficznych.

Cechy literatury dwudziestolecia międzywojennego:

- antynaturalizm,

- autentyzm,

- dadaizm,

- dehumanizacja poezji,

- dionizyjskość,

- ekspresjonizm,

- futuryzm,

- hermetyczność,

- imażynizm,

- katastrofizm,

- mistycyzm i metafizyka,

- surrealizm (nadrealizm),

- odwrót od realizmu w prozie,

- psychologizm,

- rozwój literatury satyrycznej, kabaretowej,

- wielość form i stylów,

- witalizm,

- zerwanie z konwencjami.

239. Malarstwo i rzeźba w dwudziestoleciu międzywojennym

Malarstwo i rzeźba w dwudziestoleciu międzywojennym

W sztukach plastycznych szukano przede wszystkim nowoczesnej formy, antymimetycznych środków wypowiedzi artystycznej. Należy jednak pamiętać, że obok nurtów nowoczesnych funkcjonowały wówczas również nurty tradycyjne.

v Kubizm – nazwa pochodzi od łacińskiego słowa „cubus” oznaczającego bryłę, sześcian, kostkę. Był to kierunek w malarstwie rozwijający się od 1907 roku. Cechy malarstwa kubistycznego to: geometryzacja, odrzucenie perspektywy, synteza, analiza struktury przedmiotu, symultanizm, technika kolażu, zacieranie czytelności obrazu, zniekształcanie proporcji, monochromatyzm, myślenie abstrakcyjne, upraszczanie form. Najwybitniejsi przedstawiciele tego nurtu to Pablo Picasso i Georges Braque.

v Dadaizm – był to kierunek w malarstwie w latach 1915-1922. Charakteryzowały go: zerwanie z tradycją i racjonalizmem, antyestetyzm, technika kolażu, fotomontażu, wykorzystywanie codziennych przedmiotów jako tworzywa sztuki, absurdalny humor, spontaniczność. Do najwybitniejszych przedstawicieli tego nurtu należą Hans Arp, Max Ernst, Kurt Schwitters.

v Formizm – był to awangardowy kierunek w sztuce polskiej. Jego cechy to: wyeliminowanie mimetyzmu (odtwórczego odwzorowywania rzeczywistości), skoncentrowanie się na formie, zrytmizowanie, brak iluzorycznej perspektywy, posługiwanie się kontrastem (na przykład umieszczanie form zaokrąglonych obok ostrych, geometrycznych), elementy kubizmu, dynamizm. Formiści nawiązywali do polskiej sztuki ludowej oraz do polskiego gotyku. Kładli nacisk na komponowanie obrazu z form konkretnych. Dążyli do stworzenia nowoczesnego, dwudziestowiecznego stylu narodowego. Ich działalność artystyczna napotkała jednak dość silny opór krytyki, a nowatorskie poglądy tej grupy uważano za społecznie i politycznie niebezpieczne. Jednak to właśnie formizm sprawił, że polska sztuka zaistniała na świecie. Do grona wybitnych twórców należeli między innymi: Witkacy (Stanisław Ignacy Witkiewicz), Katarzyna Kobro, Władysław Strzemiński, Leon Chwistek, Maria Jarema, Andrzej i Zbigniew Pronaszko, Józef Czapski, Henryk Stażewski, Tytus Czyżewski, Eugeniusz Zak, Bronisław Wojciech Linke, Xawery Dunikowski, August Zamoyski, Henryk Kuna.

v Ekspresjonizm – to kierunek w sztuce i literaturze pierwszej ćwierci XX wieku, którego przejawy obserwujemy już w końcu XIX wieku u Edwarda Muncha, Henri’ego Toulouse-Lautreca, Vincenta van Gogha. Programowymi ekspresjonistami byli malarze skupieni w grupie „Die Brücke”: Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel. W Polsce kierunek ten uprawiali: Tytus Czyżewski, Tadeusz Kulisiewicz, Witkacy (Stanisław Ignacy Witkiewicz). Cechy charakterystyczne tego nurtu to: kontrastowe kolory (żółty, pomarańczowy, czerwony), deformacja, skośne linie, ostre kąty, technika oniryzmu (marzenia sennego), subiektywizm, ukazywanie skrajnych przeżyć i emocji (rozpaczy, lęku, histerii).

v Konstruktywizm – był to kierunek w sztuce abstrakcyjnej zapoczątkowany w Rosji. Podstawowym wyróżnikiem konstruktywizmu było stosowanie dyscypliny formalnej ograniczonej do prostych elementów geometrycznych: koła, trójkąta i linii prostej. Celem było poszukiwanie nowej ekspresji artystycznej i odejście od skojarzeń ze światem przedmiotów. Głowni przedstawiciele nurtu to Władimir Tatlin, Kazimierz Malewicz, Aleksander Rodczenko, Wassily Kandinsky.

v Surrealizm (nadrealizm) – był to kierunek w sztuce powstały w latach dwudziestych XX wieku jako sprzeciw wobec sztuki racjonalistycznej i konstrukcyjnej takiej jak kubizm czy formizm. Najwybitniejsi przedstawiciele: Marc Chagall, Paul Delvaux, Salvador Dali, René Magritte, Giorgio de Chirico. Cechy nurtu: fascynacja snem, iluzją, halucynacją, swoboda ekspresji, budowanie dziwnego, surrealistycznego świata z elementów rzeczywistych, którym nadaje się obce im cechy (na przykład metalowi miękkość jedwabiu), fantastyczne wizje, groza, niezwykłość, tajemniczość.

Rzeźbę w dwudziestoleciu międzywojennym charakteryzuje:

v geometria,

v afiguratywność,

v wyzwolenie z formy,

v deformacja,

v zerwanie z proporcjami,

v odejście od estetyki klasycznej.

Najwybitniejsi rzeźbiarze międzywojnia to Xawery Dunikowski, August Zamoyski, Jacques Lipchitz.

238. Pojawienie się kina w dwudziestoleciu międzywojennym

Pojawienie się kina w dwudziestoleciu międzywojennym

Pierwsze dziesięciolecia XX wieku to okres triumfu nowej dziedziny sztuki – filmu. Jego pojawienie się wywołało prawdziwą rewolucję w rozumieniu i przedstawianiu przestrzeni oraz czasu. Twórcami tego wynalazku byli francuscy bracia Auguste i Louis Lumière.

Na początku kino uważane było za sztukę jarmarczną, drugorzędną, czysto rozrywkową. Jednak szybki rozwój techniki spowodował, że X muza otworzyła przed twórcami niespotykane wcześniej możliwości artystycznego wyrazu. Rzeczywistość filmowa zaczęła funkcjonować w dwóch obszarach: rozrywkowym i artystycznym.

Do lat trzydziestych mieliśmy do czynienia z filmem niemym i słowami pisanymi na planszach, które przerywały kolejne ujęcia. Ten rodzaj filmu wymuszał na aktorach określony styl gry aktorskiej: przerysowane gesty, nadmierną dramatyzację, spotęgowaną ekspresję.

Niekwestionowanymi bożyszczami kina byli:

- Rudolph Valentino,

- Pola Negri (Apolonia Chałupiec),

- Charlie Chaplin.

Film dźwiękowy, wzbogacony o słowo mówione i odgłosy naturalne, zmienił grę aktorską – od tej pory teatralizacja i zbytnia ekspresja ustąpiły grze naturalnej.

237. Muzyka i taniec w dwudziestoleciu międzywojennym

Muzyka i taniec w dwudziestoleciu międzywojennym

Cechy muzyki w dwudziestoleciu międzywojennym:

- wzbogacona instrumentacja,

- zerwanie z dziewiętnastowiecznym sensualizmem,

- łączenie sprzecznych konwencji,

- eksperymentowanie,

- dysonans,

- muzyka jako konstrukcja,

- stosowanie półtonów,

- konkretyzm – włączanie do utworów muzycznych tonów z otaczającej rzeczywistości, na przykład dźwięku syren fabrycznych, klaksonów samochodowych,

- fascynacja jazzem wyrosłym z folkloru Murzynów północnoamerykańskich – w muzyce tej rozbrzmiewały dźwięki instrumentów rzadko dotąd używanych w Europie.

Nowe rodzaje muzyki:

- absolutna,

- jazzowa,

- ekspresjonistyczna,

- konkretna,

- impresjonistyczna.

Początki XX wieku to także czas rewolucji w tańcu. Tu również zostały odrzucone klasyczne środki wyrazu – na rzecz spontanicznej, ekspresyjnej choreografii. Twórcy awangardowego baletu szukali na przykład nowych ruchów w różnorodnych dyscyplinach sportu i w akrobatyce. Sami tancerze zaczęli dostrzegać w tańcu wyraz wolnej myśli i sprzeciwiali się ograniczeniom, jakie narzucał taniec klasyczny, dlatego zaczęli go deformować. Przykładem może być Isadora Duncan, amerykańska tancerka pochodzenia irlandzkiego, która stworzyła własny styl tańca: tańczyła boso, często z rozpuszczonymi włosami, ubrana w grecką tunikę.