145. Horacy - najwybitniejszy poeta rzymski

Horacy – najwybitniejszy poeta rzymski

Quintus Horatius Flaccus (65-8 r. p.n.e.) – najwybitniejszy obok Wergiliusza poeta rzymski. Zdobył wykształcenie w Rzymie i w Atenach i doszedł do szczytów sławy dzięki wyrzeczeniom ze strony ojca, wyzwoleńca z Wenuzji w południowej Italii. Początek jego kariery nie zapowiadał się obiecująco: w wojnie domowej stanął po stronie przegranego Brutusa, co spowodowało konfiskatę niewielkiego majątku odziedziczonego po ojcu. Dzięki pomocy Wergiliusza został jednak przedstawiony Mecenasowi, słynnemu opiekunowi twórców, który, urzeczony talentem młodego poety, nie tylko ofiarował mu piękną wiejską posiadłość, ale i zyskał poparcie dla niego u cesarza Oktawiana Augusta. Od tego momentu Horacy stał się najważniejszym twórcą swoich czasów, a August powierzył mu nawet napisanie pieśni upamiętniających założenie Rzymu (Pieśni jubileuszowe). Twórczość Horacego różni się znacznie od dorobku starszego od niego Wergiliusza i młodszego Owidiusza. O ile tamci dwaj są autorami wielkich utworów epickich (Wergiliusz Eneidy, Owidiusz Metamorfoz), on jest wyłącznie poetą lirycznym. Pisząc Epody (utwory o charakterze krytyczno-politycznym), Pieśni i Satyry, wprowadził wiele nieznanych wcześniej w Rzymie, a wzorowanych na twórczości greckiej miar wierszowych. Imponuje także rozległość tematyczna jego poezji, sięgająca od przeżyć osobistych do spraw politycznych. Sławę przyniosły mu zwłaszcza Pieśni (Carmina), zwane też odami, o tematyce patriotyczno-obywatelskiej, refleksyjnej, politycznej, filozoficznej, biesiadnej, miłosnej, okolicznościowej i autotematycznej (poświęconej własnej twórczości). Horacy jest też autorem Listów, spośród których niezwykłą wagę ma List do Pizonów, będący wykładem teorii poezji i stanowiący podstawy poetyki normatywnej obowiązującej w Europie aż do XVIII w. Poezje Horacego znalazły wielu naśladowców i tłumaczy w epokach późniejszych.

Oda – utwór liryczny wywodzący się z greckiej poezji chóralnej, związanej pierwotnie z obrzędami religijnymi. Z czasem stał się pieśnią sławiącą bohaterów, wydarzenia lub wzniosłe idee. Odę cechuje zwykle podniosły i uroczysty styl.

O co poeta prosi Apollina

Oda jest prezentacją postawy życiowej Horacego i wypracowanej przez niego filozofii. Jest to swojego rodzaju synteza poglądów stoików i epikurejczyków. Stoicy głosili postulaty zachowania trzeźwości umysłu oraz uniezależnienia się od pokus i smutków świata zewnętrznego za pomocą rozumu. Epikurejczycy natomiast proponowali otwarcie na świat, cieszenie się życiem i znajdowanie w nim przyjemności. Horacy bierze od stoików przede wszystkim rozum i umiar w korzystaniu z dóbr materialnych. Poeta odrzuca bezkrytyczne czerpanie z życia, ale nie nawołuje do skrajnego umartwiania się. Widzi również możliwość wzięcia czegoś od życia. Jest twórcą własnej filozofii życiowej, określanej jako zasada „złotego środka”. Zasada ta opiera się na przekonaniu, że w życiu należy cenić rozum, sprawny umysł, dopisujące zdrowie, pogodną starość. Żyć należy w zgodzie z naturą, brać od świata tyle, ile potrzeba, nie za wiele, ale i nie za mało. Taka postawa zapewnia spokój, opanowanie, szczęście.

Exegi monumentum

Horacy porusza w odzie problem sztuki i jej uniwersalnego, ponadczasowego wymiaru. Podmiot liryczny, z którym utożsamia się sam autor, wyraża przekonanie, że tworzenie wierszy daje poecie nieśmiertelność. Sztuka jest bowiem nieśmiertelna i powoduje przez to uwiecznienie imienia artysty. Pomnikiem, jaki stawia sobie za życia poeta, jest jego twórczość. Pomnik ten jest o wiele trwalszy niż budowane w tym samym czasie monumenty. Horacy daje tym samym wyraz przekonaniu, że ma już zapewnione wieczne życie w pamięci potomnych, czego wyrazem jest jego stwierdzenie „non omnis moriar” („nie wszystek umrę”).

Do Deliusza

Adresatem pieśni jest Quintus Dellius, polityk rzymski, człowiek znany ze swych zmiennych poglądów politycznych. Poeta apeluje o zachowanie równowagi ducha, zarówno w szczęściu, jak i w smutku. Zwraca się do Deliusza, by nie oddawał się zbytniej radości ani też nie pogrążał się w smutku, ma także pamiętać, że kiedyś umrze. Bogactwo zdobyte za życia trzeba będzie zostawić. Każdy powinien zdawać sobie sprawę z własnej śmiertelności, nieważne, czy jest bogaty, czy biedny. Choć autor kieruje swoje słowa do Deliusza, może być on synonimem każdego człowieka, bo przecież wszyscy kiedyś umrzemy. W obliczu śmierci wszyscy są równi.

142. W Teatrze Dionizosa

Magiczny obrzęd teatru przetrwał do dziś jako jedna z najszlachetniejszych sztuk pięknych. Kolebką teatru była antyczna Grecja. Przestrzeń, w której rozgrywały się greckie przedstawienia, była obszarem otwartym, rozmiarami i kształtem przypominającym dzisiejsze stadiony.

Początki teatru sięgają obrzędów ku czci Dionizosa (boga wina i winnej latorośli), sprawowanych w czasie świąt zwanych Dionizjami, kiedy to chór, złożony z mężczyzn odzianych w koźle skóry (mający wyobrażać składający się z satyrów orszak boga) śpiewał dytyramby – pieśni ku jego czci. Zalążkiem dialogu stało się wyłonienie z chóru koryfeusza – przewodnika, który prowadził rozmowę ze śpiewającymi. Pomysłodawcą wprowadzenia tego pierwszego aktora był grecki poeta Tespis.

 

O świcie, na stokach wzniesienia pod Akropolem, gromadził się tłum. Widownia, wykuta amfiteatralnie na stoku wzgórza, nazywana theatronem, mogła pomieścić nawet kilkanaście tysięcy osób. Była niesłychanie akustyczna. U stóp widzów, na kolistym placu zwanym orchestrą, zamkniętym jedynie z jednej strony budynkiem skene, pojawiali się aktorzy, którym towarzyszył chór. Ubrani w długie, powiewne szaty, sprawiali wrażenie olbrzymów. Ten efekt wywoływały specjalne buty na wysokich klockach (koturnos) oraz wysoko upięte fryzury (onkos). Nie mieli twarzy – zastąpiły je maski z podwyższonym czołem: komiczne i tragiczne, kobiece i męskie. Maski, wynalezione przez Choirilosa z Aten, spełniały też rolę mikrofonu. Głos wydobywający się spod nich był wzmocniony, dobiegał do najdalej siedzących widzów. Członkowie chóru byli nadzy, odziani jedynie w futrzane spodenki i krótkie końskie ogony.

 

Od chwili wynalezienia budynku skene ustanowione zostało w teatrze miejsce dla ukrytej przestrzeni wewnętrznej, z której osoby dramatu wychodziły i do której powracały. Słychać było z niej krzyki albo wytaczano podest z aktorami zastygłymi w jakiejś znamiennej pozie. Dodatkowo w teatrze antycznym znajdowały się zejścia pod ziemię (zapadnie) oraz urządzenia do wznoszenia w górę (mechane). W początkach teatru na orchestrze znajdował się ołtarz Dionizosa, na którym składano bogu ofiary przed rozpoczęciem zawodów dramatycznych, był on również prawdopodobnie używany jako element scenografii. Budynek lub namiot skene służył dwóm podstawowym celom: w świecie rzeczywistym był garderobą, zaś w świecie przedstawienia wykorzystywano go jako element scenografii – bywał świątynią, pałacem, nawet grotą. Początkowo skene miała charakter tymczasowy, wznoszono ją i adaptowano do aktualnych potrzeb inscenizacyjnych za każdym razem od nowa, a później stała się nieodłącznym elementem każdego przedstawienia. W jej fasadzie znajdowały się centralnie ulokowane wielkie drzwi. Od VI w. p.n.e. drzwi stanowiły ulubiony motyw malarski i na skene przedstawiano dodatkowe, malowane wrota dwuskrzydłowe z uchylonym jednym skrzydłem, zza którego wyglądała ukryta do połowy postać ludzka. Stosowano również po troje rzeczywistych drzwi, co miało symbolizować trzy różne budowle. Malarstwo sceniczne wykonywane było przypuszczalnie na płaskich panelach mocowanych do budynku skene. Przedstawiano na nich szczegóły architektoniczne: kolumny, schody, dachy lub kamienne groty. Ważnym elementem scenografii był dach skene – tam pojawiali się aktorzy w roli bogów, dlatego musiał być wystarczająco mocny, aby unieść dwóch lub trzech mężczyzn.

 

W teatrze greckim używano także urządzenia naśladującego odgłos grzmotu o nazwie bronteion. Był to skórzany wór wypełniony kamieniami, którym uderzano w miedzianą blachę. W tragediach grzmotem podkreślano pojawienie się boga lub katastrofę. Istniało także urządzenie zwane keraunoskopeion, wywołujące efekt błyskawicy. Był to szybko obracający się graniastosłup o podstawie trójkąta z zaciemnionymi ścianami bocznymi i z namalowaną błyskawicą, która przebiegała przez wszystkie trzy ściany. Gwałtowny obrót wywoływał wrażenie uderzenia pioruna.

 

W najdawniejszym, pierwszy w Grecji teatrze – Teatrze Dionizosa u stóp Akropolu odbywały się prapremiery dramatów trzech wielkich tragików ateńskich: Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa. Tutaj również próbował swoich sił jedyny komediopisarz, którego sztuki dochowały się do dzisiejszych czasów - Arystofanes.

 

Teatr Dionizosa umiejscowiony był na południowo-wschodnim zboczu Akropolu, gdzie wznosiła się świątynia Dionizosa Eleutheriosa (Wyzwoliciela). Na początku miał ruchomą, drewnianą scenę, budynek skene był prowizorycznym barakiem, a widownię tworzyły rzędy drewnianych ławek. Stałą częścią teatru był ołtarz thymele stojący przodem do orchestry. W IV w. p.n.e. archont Likurg wybudował theatron z wapienia, wznoszący się na wysokość 90 m. Liczył on 78 rzędów i mieścił 17 000 widzów. Pomiędzy poszczególnymi sektorami znajdowały się przejścia. W pierwszym rzędzie zasiadali kapłani i ważne osobistości – dla nich zostały wyciosane w marmurze specjalne fotele. Również budynek skene był kamienny. Posiadał trzy wejścia. Przestrzeń pomiędzy orchestrą a proskenionem, na którym występowali aktorzy, zapełniał fryz płaskorzeźbiony w sceny z życia Dionizosa. Wszystkie pozostałe teatry greckie wzorowane były na Teatrze Dionizosa w Atenach.

141. Geneza i problematyka "Króla Edypa" Sofoklesa

Geneza i problematyka „Króla Edypa” Sofoklesa

Za najbardziej klasyczną ze znanych obecnie tragedii starożytnych uważa się Króla Edypa. Sztuka oparta jest na micie tebańskim.

W czasie panowania w Tebach braci – Zetosa i Amfiona – młody królewicz Lajos znalazł schronienie u króla Elidy, Pelopsa. Wychowywał się z synem króla, Chryzypem. Razem uprawiali sport, szczególnie biegi. Pewnego dnia Lajos uwiódł pięknego Chryzypa, stając się tym samym „wynalazcą” homoseksualizmu. Chryzyp, nie mogąc znieść hańby, popełnił samobójstwo. Lajos uciekł, ale nie ominęła go klątwa. Zeus rozkazał Apollinowi zniszczyć ród Labdakidów.

Po śmierci Zetosa i Amfiona Lajos objął władzę w Tebach. Wyrocznia delficka oznajmiła mu, że człowiek, który zabił męską naturę drugiego człowieka, nie może odważyć się mieć syna, gdyż zginie z jego ręki, a on sam ożeni się z własną matką. Mimo ostrożności, Lajos nie uchronił się od klątwy. Po urodzeniu przez Jokastę syna, kazał go porzucić na pastwę dzikich zwierząt. Znaleźli go pasterze i oddali królowi Koryntu, Polibosowi. Nadano mu imię Edyp („Opuchłonogi”).

Data powstania tragedii nie jest znana, przypuszcza się jednak, że zawarty w niej opis zarazy w Tebach to wspomnienie strasznej zarazy ateńskiej z początku wojny peloponeskiej z 430 r. p.n.e., o której wiadomości przekazał historyk Tukidydes. W Tebach, rządzonych przez mądrego władcę Edypa, szaleje zaraza. Przyczyną jej, jak oznajmia wyrocznia delficka, jest gniew bogów na przebywającego w mieście mordercę poprzedniego króla Teb, Lajosa. Chcąc wykryć, kto jest tym kalającym miasto przestępcą, Edyp wszczyna śledztwo, aby dowiedzieć się straszliwej prawdy. Oto on właśnie jest zabójcą Lajosa i mężem własnej matki, wdowy po nim. Po tym wstrząsającym odkryciu matka Edypa, Jokasta, popełnia samobójstwo, a Edyp, przeklinając swój los, sam się oślepia i skazuje na wygnanie.

Osią akcji Króla Edypa jest więc wykrycie tajemnicy. Sofokles zmienił istniejącą już konstrukcję dramaturgiczną. O ile w innych tragediach rozwój akcji przynosił coraz to nowe zdarzenia, to tutaj wszystko już miało miejsce wcześniej, tak więc akcja polega na stopniowym odsłanianiu przeszłości. Król Edyp to tragedia przeznaczenia, grzechu, winy i trwogi, przedstawiająca upadek człowieka ze szczytów szczęścia i sławy w najczarniejszą otchłań niedoli – bez żadnej winy z jego strony, jedynie na mocy nieodwołalnych wyroków losu, z którym do końca walczył on bohatersko, ale bezskutecznie.Osią akcji Króla Edypa jest wykrycie tajemnicy. Sofokles zmienił istniejącą już konstrukcję dramaturgiczną. O ile w innych tragediach rozwój akcji przynosił coraz to nowe zdarzenia, to tutaj wszystko już miało miejsce wcześniej, tak więc akcja polega na stopniowym odsłanianiu przeszłości. Król Edyp to tragedia przeznaczenia, grzechu, winy i trwogi.

140. Narodziny teatru

Narodziny teatru

Teatr narodził się w Atenach w VI w. p.n.e. Przyjmuje się, że tragedia – dosłownie „pieśń kozłów” (gr. „tragos” – kozioł, „ode” – pieśń) powstała z dytyrambu – pieśni na cześć boga wina, Dionizosa. Śpiewał ją chór odziany w koźle skóry, mający wyobrażać składający się z satyrów orszak boga. Początkowo występy te miały charakter ludowy, dopiero w VI w. p. n. e. ustanowione zostały Wielkie Dionizje o randze święta państwowego.

Z obrzędowego śpiewu kozłów-satyrów rozwinęła się tragedia, gdy z chóru wyodrębniono aktora – przewodnika chóru (koryfeusza), który miał prowadzić z chórem rozmowę. Dalszą zmianą było rozszerzenie tematyki. Zmiana ta spowodowała zastąpienie chóru satyrów chórem osób związanych z treścią przedstawianej sztuki.

Od 420 r. p.n.e. tragedie zaczęto wystawiać także w czasie innego poświęconego Dionizosowi święta – Lenajów. Wystawiano sztuki trzech współzawodniczących ze sobą poetów. Każdy z nich prezentował na scenie trzy tragedie, tj. trylogię i jeden dramat satyrowy – utwór o treści pogodnej, oparty najczęściej na mitach związanych z Dionizosem.

Za twórcę tragedii greckiej uchodzi poeta Tespis, który wprowadził na scenę dialog między chórem a aktorem.

W tragedii wyróżniano następujące części:

a)     prologos –wstęp zapowiadający treść sztuki

b)    parodos – pieśń śpiewana przez chór wchodzący na orchestrę

c)     epeisodion – partia dialogowa

d)    stasimon – pieśń chóru wykonywana na zmianę z epeisodionami

e)     exodos – pieśń chóru schodzącego z orchestry.

Początkowo chór i aktor występowali na orchestrze, przy dalszym rozwoju tragedii, w związku z bogaceniem się akcji sztuki i zwiększaniem liczby ról, ze względu na konieczność zmiany kostiumów, za orchestrą wzniesiono budynek – skene. Służył za garderobę i część dekoracji. Przed skene powstało proskenion, na którym występowali aktorzy, a chór pozostał na orchestrze. Role kobiece (odgrywane przez mężczyzn) wprowadził Frynichos z Aten. Maski teatralne wprowadził Choirilos z Aten. Najstarszym klasycznym teatrem był ateński Teatr Dionizosa u stóp Akropolu.

Najstarszym tragikiem, którego sztuki dotrwały do naszych czasów, jest Ajschylos z Eleusis (525 r. p.n.e. – 456 r. p.n.e.), uczestnik walk z Persami pod Maratonem, Salaminą i Platejami. Z jego 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych zachowało się 7 tragedii: Persowie, Błagalnice, Prometeusz skowany, Siedmiu przeciw Tebom oraz trylogia Oresteja, na którą składają się Agamemnon, Ofiarnice i Eumenidy. Ajschylos wprowadził na scenę drugiego aktora, dekoracje i budynek skene oraz ustalił regulamin zawodów dramatycznych.

Sofokles z Kolonos (496 r. p.n.e. – 406 r. p.n.e.) powiększył w tragedii liczbę aktorów z dwóch do trzech, zwiększył również liczbę osób w chórze. Wystawiał, zgodnie ze zwyczajem, po trzy tragedie, ale nie powiązane ze sobą tematycznie. Nie był już także wykonawcą ról w swoich dramatach. Brał udział w życiu publicznym Aten, piastował zaszczytne godności państwowe: był przewodniczącym kasy Ateńskiego Związku Morskiego i strategiem. Ze 123 jego sztuk zachowało się 7 tragedii: Ajas, Antygona, Król Edyp, Trachinki, Elektra, Filoktet, Edyp w Kolonos.

Eurypides (485 r. p.n.e. – 406 r. p.n.e.) był synem zamożnego właściciela ziemskiego na Salaminie. Nie brał udziału w życiu publicznym, czym różnił się od Ajschylosa i Sofoklesa. W swoich tragediach opracowywał mało znane mity, ograniczył też rolę chóru na rzecz akcji. Był mistrzem w odmalowywaniu psychiki swoich bohaterów, szczególnie kobiet oraz w przedstawianiu skomplikowanych sytuacji. W niektórych sztukach intryga była tak zasupłana, że rozwiązanie jej musiało odbywać się za sprawą boga, którego sprowadzał na scenę za pomocą specjalnej platformy – maszyny (deus ex machina). Niespodziewane zakończenie sztuki odbywało się więc dzięki interwencji boga. Charakterystyczne dla sztuk Eurypidesa były obszerne prologi i znakomite opracowanie muzyczne. Z jego twórczości zachowało się 17 tragedii: Alkestis, Andromacha, Bachantki, Błagalnice, Elektra, Fenicjanki, Hekabe, Helena, Herakles, Heraklidzi, Hippolit, Ifigenia w Aulidzie, Ifigenia w Taurydzie, Ion, Medea, Orestes, Trojanki i 1 dramat satyrowy – Cyklop.

Publiczność starożytna poza tragedią i dramatem satyrowym oglądała również komedię. Komedia powstała w Atenach z pieśni chóralnych i dramatycznych scenek rodzajowych, wystawianych podczas widowisk ludowych pełnych wesołości w czasie trwania Lenajów. Podczas innych świąt, Dionizjów Wiejskich, najważniejszym punktem uroczystości była procesja mająca zapewnić dobre urodzaje, zwana po grecku „komos”, stąd nazwa „komedia”.

Jedynym znanym ze swoich zachowanych utworów komediopisarzem jest Arystofanes z Aten (445 r. p.n.e. – ok. 385 r. p.n.e.). z jego 44 komedii zachowało się 11: Acharniacy, Rycerze, Chmury, Osy, Pokój, Ptaki, Lizystrata, Kobiety na święcie Tesmoforiów, Żaby, Kobiety na zgromadzeniu ludowym, Plutos. W swych komediach Arystofanes atakował stosunki polityczne i społeczne, występował przeciwko wojnie i głosił program odnowy we wszystkich dziedzinach, nie pomijając filozofii i literatury. Jego komedie należy uznać za początek krytyki literackiej.

138. Szkoły filozoficzne w starożytnej Grecji

Szkoły filozoficzne w starożytnej Grecji

Greckie słowo „philosophia” oznacza „umiłowanie mądrości”. Grecy stworzyli jej podwaliny, uporządkowali jej problematykę i sformułowali podstawowe pytania filozoficzne. Przyjmuje się, że filozofia narodziła się na przełomie VII i VI w. p. n. e. w Jonii, w koloniach greckich na wybrzeżu Azji Mniejszej. Stanowiła przełom w sposobie myślenia człowieka. Była przejściem od myślenia mitycznego do myślenia opartego na doświadczeniu i rozumie. Stanowiła próbę zrozumienia świata, jego struktury i procesów zachodzących w przyrodzie za pomocą własnego rozumu, bez odwoływania się do wierzeń religijnych i mitów. Jej celem było dotarcie do prawdy, znalezienie naturalnego wyjaśnienia procesów zachodzących w przyrodzie, sensu i celu ludzkiej egzystencji. Zastępowała tym mity, które dotąd służyły wyjaśnieniu niezrozumiałych spraw i zjawisk. Dzięki tym wszystkim cechom filozofia grecka wpłynęła na dalszy rozwój kultury europejskiej.

W starożytnej Grecji wyłoniły się główne działy filozofii:

1. estetyka – nauka o pięknie i przeżyciach z nim związanych

2. etyka – nauka o ludzkich obyczajach, o dobru i złu

3. logika – nauka o sposobach poprawnego myślenia

4. metafizyka – nauka o pierwszych zasadach, podstawach bytu

5. psychologia – nauka o duszy (dziś odrębny dział nauki)

Poglądy filozoficzne połączone jedną myślą przewodnią, opartą na systemie filozoficznym stworzonym przez danego myśliciela, to szkoły filozoficzne. Najpopularniejsze z nich to:

1.     sofiści – działali w Atenach w V w. p.n.e., ich najwybitniejszym profesorem był Protagoras z Abdery; zajmowali się nauką przekonywania innych, uważali, że nie ma prawd absolutnych, wszystko można udowodnić za pomocą sztuki wymowy,

2.     platonicy – działali w Atenach, obok świętego gaju Akademosa (Akademos – w mitologii greckiej heros attycki, który wskazał Dioskurom miejsce, gdzie Tezeusz więził ich siostrę Helenę), najwybitniejszym przedstawicielem był Platon (V-IV w. p.n.e.); dyskutowali o idealnej naturze bytu, a także o trudnej sztuce życia; uważali mądrość za źródło dobra i piękna,

3.     arystotelicy – działali w Atenach, w zakładzie gimnastycznym przy świątyni Apollona Likejosa (Apollo Likejos – Apollo Wilczy), najwybitniejszym przedstawicielem był Arystoteles (IV w. p.n.e.), uczeń Platona; dyskutowali o zasadach świata (wszystko składa się z formy i materii, pierwsza przyczyna, którą można określić jako Boga, jest poruszycielem bytu, dusza jest formą dla ciała), o sposobie logicznego myślenia i mówienia, o sztuce i literaturze,

4.     stoicy – działali w Atenach przy rynku, najwybitniejszym przedstawicielem był Zenon z Kition (IV-III w. p.n.e.), uczyli praktycznej sztuki życia (zarówno w szczęściu, jak i w nieszczęściu trzeba zachowywać spokój)

5.     epikurejczycy – działali w Atenach, w ogrodzie niedaleko gaju Akademosa, najwybitniejszym przedstawicielem był Epikur z Samos (IV-III w. p.n.e.), uczyli jak żyć, by stale odczuwać przyjemność, która polega przede wszystkim na unikaniu bólu,

6.     hedoniści (gr. „hedone” – przyjemność) – działali w IV w. p.n.e., założycielem był Arystyp z Cyreny; głosili, że szczęście można osiągnąć poprzez chwilowe przyjemności; ważne są doznania teraźniejsze, a to, co było ani to, co będzie nie ma znaczenia; rozkosz musi współgrać z rozumem, to znaczy, że nie człowiek ma się poddać rozkoszy, ale rozkosz człowiekowi,

7.     cynicy – gromadzili się przy beczce Diogenesa, która często zmieniała miejsce, najwybitniejszym przedstawicielem był Diogenes z Synopy (V-IV w. p.n.e.), głosili naukę życia zgodnego z naturą, pogardę dla dóbr materialnych, drwili z autorytetów; nazwę szkole nadali złośliwcy, określając nauki tam udzielane mianem „kynikos” – psią filozofią,

8.     sceptycy – działali w Elidzie (krainie w zachodniej części Grecji), najwybitniejszym przedstawicielem był Pyrron z Elidy (IV-III w. p.n.e.), nauczali sztuki wątpienia (gr. „skeptikos” – wątpiący), prawda jest bowiem niedostępna dla człowieka.

137. „Iliada” Homera – największy poemat epicki starożytności

„Iliada” Homera – największy poemat epicki starożytności

1.     Informacje o Homerze

Gdy miasta jońskie i ich królowie doszli do największego w całym świecie greckim bogactwa, ze szczególnym przepychem obchodzono święta ku czci bogów. Każde święto kojarzyło się ze wspaniałą biesiadą, królowie zapraszali gości z innych miast i swych krewnych, a niekiedy wszystkich obywateli. Podczas uczty Grek nie umiał poprzestawać tylko na jedzeniu, pragnął czegoś lepszego, tęsknił za czymś wyższym. Na hasło dane przez króla, herold sadzał na zaszczytnym miejscu najważniejszego gościa – pieśniarza. Często bywał to ślepiec, którego – jak wierzono – muza, w zamian za utracony wzrok, wynagrodziła dźwięcznym głosem i darem wieszczym. Zawsze był to tułacz. Przebierał palcami po prostej, czterostrunowej lirze, a potem zwracał się do biesiadników z pytaniem, o czym chcą, aby zaśpiewał. Król, a czasem jakiś dostojny gość, wskazywał przedmiot pieśni, zawsze z życia i dziejów bohaterów i pieśniarz zaczynał swoją pieśń. Znał on na pamięć wiele tysięcy wierszy, które były jego dziełem. Po krótkiej modlitwie do muzy, która darzyła go natchnieniem, uderzając w struny liry, wygłaszał śpiewnie majestatyczne wiersze.

Najdawniejszego i najlepszego z owych pieśniarzy nazywali Grecy Homerem. Nie wiedziano, skąd wywodził swój ród i toczono co do tego wiele sporów. Ocalałe do naszych czasów dwa wersy świadczą o tym, że o pochodzenie Homera toczyło spór 7 miast-państw greckich: Smyrna, Rodos, Kolofon, Salamina, Chios, Argos i Ateny. W świetle nauki, spośród nich najwięcej praw do zaszczytu wydania na świat Homera mają Smyrna w Azji Mniejszej i wyspa Chios u jej wybrzeży.

Wieść niesie, że Homer był ślepcem, lecz muza pokochała go ponad wszystkich ludzi i natchnęła dwiema długimi i pięknymi pieśniami. Jedna opiewała gniew Achillesa pod Troją, druga – powrót do ojczyzny Odyseusza po zdobyciu Troi. Gdy przeminęły wieki uczt królów i magnatów i ustąpiły miejsca demokracji, pieśniarzy zaczęto zapraszać na święta wszechludowe, aby – współzawodnicząc między sobą – głosili słuchaczom pieśni Homera, którego sława trwała niepokonana. Imię „Homer” jest najprawdopodobniej „imieniem mówiącym”, utworzonym ze słów hom – „razem” i aro – „składam, spajam”. W przekazach tradycyjnych imię to tłumaczy się jako „zakładnik” lub „ślepiec”.

2.     Poematy Homera

Powszechnie uważa się Iliadę za starszą od Odysei i datuje się jej powstanie na II połowę IX w. p.n.e., zaś Odysei na VIII w. p.n.e. Istniała niegdyś teoria, że Iliadę i Odyseję stworzyło dwóch różnych poetów, lecz została odrzucona.

W poematach Homera znajduje się wiele szczegółów geograficznych dotyczących ustroju, kultury materialnej i architektury.

Iliada wywodzi swój tytuł od wyrażenia „pieśń o Ilionie”, tj. o Troi. Jej treścią jest epizod z wojny trojańskiej, historia 50 dni z dziesiątego roku wojny, a akcja podporządkowana jest jednemu zasadniczemu motywowi – gniewowi Achillesa. Rozgniewany Achilles, któremu Agamemnon zabrał brankę Bryzeidę, postanowił odsunąć się od udziału w walce. Wysłał do oddziałów greckich swojego przyjaciela, Patroklosa, dając mu własną zbroję. Patroklos zginął w walce z najmężniejszym z Trojan, Hektorem, a zrozpaczony Achilles pogodził się z Agamemnonem, powrócił na pole walki, zabił Hektora i zhańbił jego zwłoki. Jednak kiedy ojciec Hektora, stary król Priam, przyszedł do namiotu Achillesa, błagając o wydanie ciała syna, w sercu bohatera nastąpiła przemiana i gniew minął. Achilles oddał ciało zbolałemu ojcu i poemat został zakończony opisem pogrzebu, który Trojanie wyprawili Hektorowi.

Iliada jest poematem wojennym, natomiast akcja Odysei toczy się już po zburzeniu Troi. Głównym motywem poematu są przygody powracającego spod Troi do domu króla Itaki, Odyseusza, który podczas wojny swym pomysłem zbudowania konia trojańskiego przyczynił się do zdobycia grodu. Epopeja wzięła swój tytuł od imienia jej głównego bohatera. Akcja poematu zaczyna się w dziesiątym roku tułaczki Odyseusza i trwa 40 dni. Oba utwory zbudowane są z 24 pieśni, lecz objętościowo większa jest Iliada.

Oba dzieła pisane są heksametrem („sześciomiarowcem”), który był miarą wierszową eposu. Składał się on z sześciu stóp, czyli najmniejszych jednostek rytmicznych, z których budowano wersy.

W języku greckim istniał tzw. iloczas, tj. samogłoski występowały w dwu odmianach fonetycznych: jako długie i krótkie. Zależnie od ich układu rozróżniano następujące rodzaje podstawowych stóp:

| _ _ - daktyl

_ | _ - amfibrach

_ _ | - anapest

| _ - trochej

_ | - jamb

W eposie stosowano heksametr daktyliczny, składający się z sześciu stóp daktylicznych.

Epos homerycki (epopeja) – gatunek epicki, wywodzący się z pieśni o tematyce mitologiczno-historycznej, ukazujący dzieje bohaterów historycznych, legendarnych lub mitycznych na tle wydarzeń przełomowych dla jakiejś społeczności narodowej. Epopeję antyczną cechuje paralelizm akcji, fabułę bowiem tworzą dwa równoległe ciągi wydarzeń – równocześnie z ludźmi działają bogowie. O przebiegu akcji decydował los. Styl narracji w epopei antycznej jest podniosły i uroczysty, pełen szczegółowych i wyrazistych opisów, które umożliwiają ukazanie bogatego obrazu środowiska i tła. Homer jest mistrzem rozbudowanego obrazowego porównania, nazwanego od jego imienia porównaniem homeryckim.

136. Filozofowie greccy – miłośnicy mądrości

Filozofowie greccy – miłośnicy mądrości

1.     Sokrates (ok. 470-399 r. p.n.e.) – NAUCZYCIEL.

Ateńczyk, nie pisał ksiąg, lubił natomiast rozmawiać z młodymi ludźmi, stawiając im umiejętne pytania skłaniające do myślenia. Uważał, że tylko człowiek mądry może być naprawdę szczęśliwy. Mądrość łączy się z dobrem i pięknem, zło zaś wynika z głupoty. Był pierwszym moralistą w historii filozofii. Nie dbał o sławę ani o majątek. Spędzając czas na ulicach Aten, prowokował swoich rozmówców do ścisłego definiowania, o czym chcą dyskutować, bowiem sam siebie przedstawiał jako tego, który wie, że nic nie wie. Konieczność konkretnego przedstawienia własnych poglądów najczęściej prowadziła do kompromitacji i okazywało się, że ludzie głoszą sądy, których sami nie rozumieją, „odziedziczone” po innych, wewnętrznie sprzeczne. Celem Sokratesa nie było wykpienie rozmówców, lecz „budzenie duszy”, ustalenie tego, co człowiek wie i wyznaje naprawdę. Zdaniem filozofa ludzkie występki płyną wyłącznie z niewiedzy. Sokrates wierzył w dobro jako ostateczny cel ludzkiego działania. Myśliciel ten utożsamiony został przez wszystkie następne pokolenia z „bohaterem ludzkości”, reprezentującym prawo do wolności jednostki, wolności myśli i sądu. Popularność Sokratesa wzbudzała niechęć wśród części konserwatywnych Ateńczyków, dlatego oskarżono go o bezbożność i deprawowanie młodzieży. Skazany na śmierć, poddał się niesprawiedliwemu wyrokowi i wypił puchar z trucizną – cykutą.

2.     Platon (427-347 r. p.n.e.) – MĘDRZEC.

Pochodził z arystokratycznej rodziny ateńskiej, był uczniem Sokratesa, człowiekiem wszechstronnie wykształconym, ćwiczył się też w poezji, malarstwie i muzyce. Założył Akademię, w której wyjaśniał swój własny system filozoficzny. Łączył zalety ducha z przymiotami ciała, realizując grecki ideał człowieka kalós kagathós (gr. piękny i dobry), polegający na harmonijnym połączeniu cech moralnych i fizycznych, czyli piękna ciała i duszy. Stworzył dwadzieścia osiem dialogów filozoficznych, których bohaterem jest Sokrates. W pięknej, literackiej formie zawarł w nich słynną naukę o ideach, których niedoskonałym odbiciem są rzeczy materialne. Stworzył pierwszy w dziejach ludzkiej myśli system idealistyczny, sprzeciwiający się przeświadczeniu, że nasze potoczne poznanie (wiedza ludzka) sięga prawdziwej rzeczywistości. Rzeczywistość materialna jest, według Platona, tylko odbiciem istniejącej przed nią i ponad nią idei. Idea nie istnieje w świecie poznawalnym przez zmysły, lecz w świecie, który można poznać wyłącznie rozumowo. Z powodu swej racjonalistycznej teorii poznania uważany jest za ojca całej filozofii zachodniej. Platon, uczeń Sokratesa, był również wybitnym nauczycielem i sam doczekał się genialnego ucznia – Arystotelesa.

3.     Arystoteles (384-322 r. p. n. e.) – SYSTEMATYK.

Przez 20 lat był słuchaczem Platona, potem sam założył szkołę perypatetyków („przechadzających się” – uczniowie pobierali nauki, spacerując z wykładowcą). Jego zasługą jest uporządkowanie i usystematyzowanie całej dotychczasowej wiedzy starożytnych Greków. Połączył idealizm Platona z materializmem wcześniejszych filozofów. Na byt według niego składają się w sposób nierozerwalny materia i forma. Filozofia Arystotelesa była przez stulecia wzorem systematycznego, logicznego myślenia. Obejmowała metafizykę, logikę, estetykę, retorykę oraz poetykę. Dla badaczy literatury jest szczególnie ważny jako twórca „Poetyki” – pierwszego traktatu teoretycznego poświęconego sposobowi istnienia dzieła literackiego. Był wychowawcą Aleksandra Macedońskiego.

4.     Diogenes (413-323 r. p.n.e.) – BUNTOWNIK.

Pochodził z Synopy nad Morzem Czarnym, ale mieszkał w Atenach. Nazywany był złośliwie Psem Mądrości. Żył jak chciał, nie przywiązując żadnej wagi do dóbr materialnych. Chodził w łachmanach, mieszkał w beczce, jadł byle co, a swe potrzeby fizjologiczne załatwiał na ulicy. Lubił drażnić i prowokować. Wędrował np. w dzień po ateńskich ulicach z zapalona latarnią, szukając – jak sam mówił – „prawdziwego człowieka”. Gdy Aleksander Wielki chciał go czymś obdarować, Diogenes rzekł tylko: „Nie zasłaniaj mi słońca”.

133. Wprowadzenie do antyku

Wprowadzenie do antyku

1.     Nazwa okresu

Nazwa „antyk” wywodzi się z języka łacińskiego, od słowa „antiqqus” – „dawny”. Terminu tego używamy dla określenia starożytnej cywilizacji i kultury grecko-rzymskiej. Drugim, równorzędnym pojęciem określającym te czasy, jest „starożytność”.

Sztuka starożytna grecko-rzymska na długo określiła europejskie kanony piękna. Uznano ją za wzór doskonały – klasyczny (z łac. „classicus” – „doskonały”, „wzorcowy”).

Literatura powstawała najpierw jako ustna opowieść ludzi o zdarzeniach mitycznych i historycznych, jako pieśń śpiewana przy dźwiękach instrumentu, sławiąca herosów, czyli bohaterów. W postaci przedliterackiej rozwijała się sztuka opowiadania, a największym wydarzeniem historycznym utrwalonym w literaturze był upadek Troi około 1200 r. p.n.e.

2.     Literatura grecka

W IX w. p.n.e. Grecy przejęli za pośrednictwem Fenicjan alfabet prasemicki, który nie posiadał znaków oznaczających samogłoski. Grecy wprowadzili je, wykorzystując zbędne znaki fenickie i dostosowali alfabet do swojego języka. Był to moment decydujący w rozwoju kultury greckiej. Pisma zaczęto używać dla celów handlowych i przekazywano za jego pośrednictwem pierwsze dzieła literackie. Na przełomie IX i VIII w. p.n.e. powstały największe poematy epickie starożytności sławiące wojnę trojańską – „Iliada” i „Odyseja”.

W rozwoju literatury greckiej wyróżnia się 5 okresów:

1.     okres archaiczny (IX w. p.n.e. – VI w. p.n.e.)

2.     okres klasyczny (V w. p.n.e. – IV w. p.n.e.)

3.     okres hellenistyczny (III w. p.n.e. – I w. p.n.e.)

4.     okres rzymski (I w. n.e. – II w. n.e.)

5.     okres chrześcijański (III w. n.e. – V w. n.e.)

3.     Literatura rzymska

Literatura rzymska pojawia się znacznie później. Rzymianie przejęli od Greków większość ich mitów, także poezja liryczna i epika Rzymian wywodzą się z form i wątków literatury greckiej. Literatura rzymska wniosła jednak własny, oryginalny wkład w rozwój kultury europejskiej, przede wszystkim dzięki twórczości komediopisarza Plauta, pisarza i mówcy Katona, prozaika Cycerona i poetów: Horacego, Owidiusza czy Wergiliusza.

Za moment przełomowy dla twórczości łacińskiej uważa się rok 240 p.n.e. – datę narodzin literatury rzymskiej. Wyróżnia się okresy:

1.     okres archaiczny (240 r. p.n.e. – ok. 90 r. p.n.e.)

2.     okres cyceroński (ok. 90 r. p.n.e. – ok. 40 r. p.n.e.)

3.     okres augustowski (ok. 40 r. p.n.e. – 14 r. n.e.)

4.     okres cesarstwa (I i II w. n.e.)

5.     II okres cesarstwa (III w. n.e.)

6.     okres późnego cesarstwa (IV w. n.e. – 476 r. n.e.)

132. Wprowadzenie do starożytności

Wprowadzenie do starożytności

Zaznajamianie się z historią literatury należy rozpocząć od czasów najdawniejszych, tj. od starożytności. Jej początek ma miejsce wtedy, gdy mamy już do czynienia ze świadomie tworzoną kulturą i cywilizacją, czyli z okresem neolitu – młodszej epoki kamienia i przejściem do epoki brązu. W Europie Południowej zaczyna się on między V a IV tysiącleciem p.n.e., a kończy się około 1700 r. p.n.e. Tak odległe czasy nie są jednak przedmiotem badań literaturoznawców, ponieważ nie zachowały się żadne przekazy pisemne.

Jeden z filarów kultury europejskiej stanowi kultura śródziemnomorska. Nasz sposób postrzegania świata i system wartości zostały ukształtowane w dużej mierze na starożytnych wzorcach. Historia literatury rozpoczyna się dopiero od okresu ostatniego tysiąclecia przed Chrystusem i w pełni już wykształconej kultury greckiej. Nie jest ona najstarszą cywilizacją, wyprzedzają ją Egipt i Mezopotamia, jednak ich zdobycze przeminęły bez znaczącego śladu, zaś dorobek Greków jest wciąż żywy w całym życiu umysłowym ludzkości. Także dzieje Narodu Wybranego i czas powstania pierwszych ksiąg Biblii sięgają swoimi początkami okresu poprzedzającego powstanie najstarszych dzieł greckich, ale wpływ judaizmu na Europę rozpoczął się dopiero wtedy, gdy dołączyła do niego myśl chrześcijańska, a więc od I w. n. e.

Sztukę grecką poprzedzała kultura egejska, która rozwijała się w basenie Morza Egejskiego od ok. 2600 r. p.n.e. do 1100 r. p. n.e.

W sztuce greckiej wyróżniamy fazy:

- okres archaiczny (IX – połowa VI w. p. n. e.) – ceramika, figurki z terakoty, kości słoniowej i brązu, niewielkie świątynie; panują dwa kierunki w architekturze i sztuce: dorycki (surowy i prosty) oraz joński (bardziej dekoracyjny i miękki w modelunku),

- okres klasyczny – (V – IV w. p. n. e.) – w rzeźbie przeważają formy dynamiczne, rozwija się malarstwo ścienne i wazowe czerwonofigurowe; w architekturze pojawia się głowica koryncka, powstają nowe typy budowli świeckich (np. teatr, gimnazjon – zespół budynków przeznaczonych do ćwiczeń gimnastycznych i zawodów sportowych, odeon – okrągła budowla przeznaczona na występy artystyczne muzyczne i śpiewacze),

- okres hellenistyczny (330 – 30 r. p. n. e.) – kultura grecka miesza się z kulturą wschodnich prowincji podbitego przez Aleksandra Wielkiego imperium perskiego; sztukę charakteryzuje orientalizm i bogactwo form, rozwija się urbanistyka, powstają nowe miasta otoczone murami, a w nich monumentalne budowle świeckie (biblioteki, teatry, gimnazjony, luksusowe domy); dominuje ozdobny styl koryncki oraz tzw. akademicki klasycyzm (neoattycyzm); rozwija się rzemiosło artystyczne i sztuka użytkowa.

Sztuka rzymska była to początkowo sztuka samego miasta Rzymu, a z czasem całej Italii. Pełnię osiągnęła za czasów cesarstwa. Rozwinęła się wówczas architektura sakralna i świecka: domy mieszkalne, pałace, wille patrycjuszy, budowle użyteczności publicznej (teatry, cyrki, amfiteatry, biblioteki, akwedukty), rzemiosło artystyczne – głównie ceramika, gliptyka (rzeźbienie w kamieniach szlachetnych i półszlachetnych), złotnictwo (naczynia stołowe). Od czasów Tyberiusza materiałem budulcowym stała się cegła. Charakterystyczne formy architektury rzymskiej to: fora, łuki triumfalne, kolumny honoryfikacyjne. W dekoracji budynków ważną rolę odgrywały mozaiki podłogowe o tematyce mitologicznej. W rzeźbie największym dokonaniem Rzymian były posągi konne i rzeźby portretowe.

Antyk rzymski:

- III – I w. p. n. e. – okres archaiczny,

- I w. p. n. e. – okres republiki (cyceroński),

- 30 r. p. n. e. – I w. n. e. – okres augustowski,

- II w. n. e. – V w. n. e. (476 r.) – okres cesarski.

Starożytność kończy się ostatecznie w 476 r. n. e., kiedy upada zachodnie Cesarstwo Rzymskie.

Literaturę grecką można podzielić na okresy według dominującego w danym czasie gatunku:

- VIII w. p. n. e. – wiek epiki,

- VII – VI w. p. n. e. – epoka liryki,

- V w. p. n. e. – wiek dramatu,

- IV w. p. n. e. – wiek filozofów,

- III w. p. n. e. – wiek epigramatu.

Literatura rzymska pojawiła się znacznie później. Rzymianie przejęli od Greków m. in. większość ich mitów, także poezja liryczna i epika Rzymian wywodzą się z form i wątków literatury greckiej. Literatura rzymska wniosła własny, oryginalny wkład w rozwój kultury europejskiej dzięki twórczości Horacego, Owidiusza, Wergiliusza oraz filozofów: Seneki i Marka Aureliusza. U progu I tysiąclecia n. e. kultura chrześcijańska rozwinęła się na dawnych przestrzeniach Hellady i Rzymu, wchłonęła też dorobek starożytnego Bliskiego Wschodu – święte księgi Hebrajczyków.

Wiek	Literatura i kultura			Historia
XIX – VII (2000 – ok. 800) p. n. e.	Sumerowie: (pismo klinowe) hymny, bajki Babilończycy: „Gilgamesz” Asyryjczycy: „Enuma Elisz” Hebrajczycy: (pismo prasemickie) Dekalog			założenie Asyrii założenie Babilonu ok. 1300 r. p. n. e. – Mojżesz ok. 1200 r. p. n. e. – upadek Troi ok. 1000 r. p. n. e. – królestwo Dawida i Salomona
IX –VIII (ok. 850 – 700) p. n. e.	Izajasz	Grecja	Rzym	776 r. p. n. e. – I olimpiada 753 r. p. n. e. – założenie Rzymu
		epika: Homer, rapsodowie, hymny homeryckie
VII – VI (700 – 500) p. n. e.	Jeremiasz Ezechiel Daniel	liryka: Symonides, Tyrtajos, Safona, Anakreont teatr: Tespis filozofia: Heraklit, Tales, Pitagoras		640 r. p. n. e. – Solon 612 r. p. n. e. – upadek Niniwy 586 r. p. n. e. – upadek Królestwa Judy, Pizystrat w Atenach, Cyrus w Persji 510 r. p. n. e. – Rzeczpospolita Rzymska
V (500 – 400) p. n. e.	Ostatni prorocy „Pięcioksiąg” „Księga Hioba”	dramat: Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Arystofanes filozofia: Sokrates rzeźba: Fidiasz		demokracja ateńska 492 r. p. n. e. – 449 r. p. n. e. – wojny perskie 431 r. p. n. e. – 404 r. p. n. e. – wojna peloponeska
IV (400 – 300) p. n. e.	„Księga Psalmów”	filozofia: Platon, Arystoteles rzeźba: Praksyteles		Macedonia: 359 r. p. n. e. – 336 – Filip II 356 r. p. n. e. – 323 r. p. n. e. – Aleksander Wielki
III – II (300 – 100) p. n. e.	„Księgi Machabejskie” przekład grecki ksiąg hebrajskich	epigramat: Kallimach, Teokryt, uczeni aleksandryjscy	początek poezji: Liwiusz Andronikus	218 r. p. n. e. – 201 r. p. n. e. – II wojna punicka 148 r. p. n. e. – Macedonia prowincją rzymską 133 – 121 – Grakchowie
I (100 – 1) p. n. e.		Meleager – antologia dramatu	epopeja: Wegiliusz – „Eneida” liryka: Horacy retoryka: Cycero, Juliusz Cezar	41 r. p. n. e. – wojna domowa, zabójstwo Cezara 31 r. p. n. e. – bitwa pod Akcjum od 27 r. p. n. e. – Oktawian August od 37 r. p. n. e. – Herod Wielki królem Judei
I (1 – 100) n. e.	Ewangelie	filozofia: Plutarch „Listy” św. Pawła „Apokalipsa” św. Jana	liryka: Owidiusz, Marcjalis filozofia: Seneka, Tacyt	Jezus Chrystus 14 – 36 – Tyberiusz 54 – 68 – Neron 70 – zburzenie Jerozolimy
II (100 – 200) n. e.			filozofia: Marek Aureliusz	121 r. n. e. – 180 r. n. e. – Marek Aureliusz 177 r. n. e. – edykt przeciw chrześcijanom
III – V (200 – 475) n. e.		filozofia: Plotyn, neoplatonicy	św. Hieronim – „Wulgata” filozofia: św. Augustyn	306 r. n. e. – 337 r. n. e. – Konstantyn Wielki 395 r. n. e. – Teodozjusz Wielki dzieli imperium rzymskie na wschodnie i zachodnie 451 r. n. e. – klęska Attyli 476 r. n. e. – koniec państwa zachodniorzymskiego