Środki artystycznego wyrazu (środki stylistyczne) –
to specjalne zestawienie słów, wyrażeń lub zjawisk, które mają wywołać
określone emocje u czytelnika oraz pobudzić jego wyobraźnię. Nadają tekstowi
większej ekspresji i atrakcyjności. Stanowią efekt artystycznego wyrażenia i
pojawiają się głównie w poezji.
Anafora – specyficzny rodzaj powtórzenia, powtarzanie
słów lub fraz, które pojawiają się na początku poszczególnych wersów lub strof,
np. W wierszu Daniela Naborowskiego „Do Anny”:
„Z czasem […]
Z czasem […]
Z czasem […]
Z czasem […]” itd.
Animizacja (ożywienie) – rodzaj metafory polegającej
na nadaniu przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech istot żywych, np. „sumienie
gryzie”, „czas płynie”, „droga biegnie”, „senna atmosfera”.
Antyteza (przeciwstawienie) – zestawienie dwóch
elementów znaczeniowo przeciwstawnych w jedną całość, np. „lepiej z mądrym
zgubić niż z głupim znaleźć”, „lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu”.
Apostrofa – bezpośredni zwrot do adresata, np.
„Młodości! Dodaj mi skrzydła!”, „O, radości, iskro bogów, kwiecie Elizejskich
Pól”.
Elipsa (wyrzutnia) – opuszczenie, pominięcie elementu
zdania oczywistego ze względu na kontekst lub sytuację wypowiedzi, który w
czasie odbioru da się zrekonstruować, np. „kto pierwszy, ten {jest} lepszy”,
„wyszła {na spacer} z psem”, „ojciec {jest} w domu?
Enumeracja (wyliczenie) – środek stylistyczny
charakterystyczny dla baroku polegający na wymienianie w tekście kolejnych
elementów jakiejś całości, np. „Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt –
żywot ludzki słynie”.
Epifora – powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu
na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi, np. „Gdy byłem dzieckiem, mówiłem jak
dziecko, czułem jak dziecko, myślałem jak dziecko”.
Epitet – wyraz określający rzeczownik, np. „brzydkie
kaczątko”, „słodki cukierek”, „niebezpieczny bandyta”.
Eufemizm – to określenie, którym zastępuje się
niegrzeczne lub niestosowne wypowiedzi w celu ich złagodzenia”, np. „zasnąć w
Panu” zamiast „umrzeć”, „mieć lepkie ręce” zamiast „kraść”, „jechać do Rygi”
zamiast „rzygać”.
Eufonia – harmonijny dobór dźwięków, np. poprzez
gromadzenie tych samych głosek lub zespołu głosek, np. „O szyby deszcz dzwoni,
deszcz dzwoni jesienny i pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny.
Hiperbola (przesadnia) – celowe przesadzanie,
wyolbrzymianie cech danej rzeczy, osoby, wydarzenia, np. „wieki cię nie
widziałem”, „nudzę się śmiertelnie”, „umrę ze śmiechu”, „kocham cię do
szaleństwa”.
Inwokacja – rozbudowana apostrofa otwierająca utwór
literacki, zazwyczaj poemat epicki, w której autor zwraca się do bóstwa, muzy
lub pojęcia abstrakcyjnego, np. „Gniew, bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa”
opiewaj […]”, „Gospodzinie Wszechmogący”, „Panno Święta, co jasnej bronisz
Częstochowy / I w Ostrej świecisz Bramie! […]”, „Litwo! Ojczyzno moja!”.
Metafora (przenośnia) – środek stylistyczny, który
jest powiązaniem słów wykraczających poza dosłowne znaczenie; jest
komunikowaniem czegoś w niebezpośredni sposób, np. „wyłożyć kawę na ławę”,
„zawiesić na kimś oko”, „łapać za słowa”, „zawiesić się”.
Metonimia (zamiennia) – zastąpienie nazwy jakiegoś
przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim uchwytnej zależności,
np. „czytam Słowackiego”, „autor «Ferdydurke»”, „Szekspir w skórze”, „zupa
czeka na stole”, „Gdańsk protestuje”.
Neologizm – nowe słowo, nowy element języka, który w
utworze literackim pełni funkcję artystyczną, np. „śnigrobek”, „nierozeznawka”,
„przestwornie”.
Oksymoron (epitet sprzeczny) – to zestawienie
wyrazów, w którym oba człony mają przeciwstawne znaczenie, np. „blask
ciemnieje”, „gorący lód”.
Onomatopeja (dźwiękonaśladownictwo) – środek
stylistyczny polegający na takim dobieraniu wyrazów, aby naśladowały one
brzmieniem opisywane zjawisko lub dźwięki wydawane przez opisywane przedmioty,
np.
„Już trzykroć wrzasnął derkacz, pierwszy skrzypek łąki,
Już mu z dala wtórują z bagien basem bąki,
Już bekasy do góry porwawszy się wiją
I bekając raz po raz jak w bębenki biją”.
Paralelizm – zestawienie, podobieństwo treściowe lub
znaczeniowe, lub kompozycyjne kilku analogicznych segmentów utworu
literackiego, np. „Ten niedobyte podał nam grody, /Ten pod nas możne podbił
narody /– Ten władnie światem sam niezmierzonym, /Temu śpiewajcie pieniem
uczonym”.
Personifikacja (uosobienie) – to środek stylistyczny
polegający na metaforycznym nadawaniu zwierzętom, roślinom, przedmiotom
nieożywionym, zjawiskom lub ideom cech ludzkich, np. Pani Wiosna szła i
śpiewała”, „moje nogi błagają o odpoczynek”, „niebo płacze nad naszym losem”.
Peryfraza (omówienie) – figura stylistyczna, która
polega na zastąpieniu określenia powszechnego wielowyrazowym opisem, np. „[…] z
chińskich ziół ciągnione treści zamiast „herbata”.
Pleonazm – to wyrażenie, w którym jedna część
wypowiedzi zawiera treść występującą również w drugiej części; nadmiarowe
połączenie wyrazowe, np. „masło maślane”, „cofać się do tyłu”, „spadać w dół”.
Porównanie – figura stylistyczna składająca się z dwu
członów połączonych wyrazami porównującymi („jak, „niby”, „niczym”, „niż”)
wskazującymi na podobieństwo pewnych zjawisk lub przedmiotów, np. „uparty jak
osioł”, „dumny jak paw”, „blady jak ściana”, „bazgrze jak kura pazurem”.
Porównanie homeryckie – porównanie, którego jeden
człon jest rozbudowanym opisem ludzkich czynów zestawionych z zachowaniem
zwierząt lub ze zjawiskami przyrody, np.
„Ujrzał go Hektor, zadrżał, nie wytrwał do końca:
Więc porzuciwszy bramę uciekać zaczyna,
Szybkim ścigany biegiem przez Peleja syna.
Jak jastrząb wszystkie ptaki celujący lotem,
Prędko leci za krzywym gołębicy zwrotem,
Wzmaga swój impet, przeraźliwie krzyczy,
Chciwy, aby czym prędzej dostał swej zdobyczy:
Tak Pelid za Hektorem pędem biegł ognistym,
Który przed nim uciekał pod murem ojczystym.”
Przerzutnia (przeskocznia) – niezgodność między
porządkiem składniowo-informacyjnym a wersyfikacyjnym w wersie; przeniesienie
wyrazu lub części zdania do następnego wersu lub strofy, np.
„Pokój – szczęśliwość, ale bojowanie
Byt nasz podniebny”,
„to lęk odwieczny ciemny lęk
„[…] O kruchy ludzki ląd zaczyna
Bić i zwycięży słyszysz szum […]”
Pytanie retoryczne – pytanie zadane nie dla uzyskania
odpowiedzi, lecz w celu skłonienia odbiorcy do przemyśleń, np. „i po co to
wszystko?”, „Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy […]?”, „jak żyć?”.
Synekdocha (ogarnienie) – to figura
stylistyczna, w której używamy nazwy całości do opisania części, np. „cztery
kąty” zamiast „mieszkanie”, „witamy w naszych progach” zamiast „witamy w naszym
domu”, „pan władza” zamiast „policjant”, „mędrca szkiełko i oko” zamiast
„nauka”.
Wykrzyknienie (eksklamacja) – wyraz, grupa wyrazów
lub zdanie wykrzyknikowe, często urwane, będące wyrazem emocjonalnego
zaangażowania podmiotu mówiącego, np. „O Boże miłosierny, zmiłuj się nad
nami!”, „biada!”, „Ginę! ginę! ginę!”.
Zdrobnienie – zmniejszenie wartości opisywanego
obiektu wyrażające pozytywny lub pogardliwy stosunek podmiotu mówiącego, np.
„koteczek”, „profesorek”.
Zgrubienie – wyraz oznaczający osobę większą niż
nazywana wyrazem podstawowym, oznacza pogardliwy stosunek do opisywanego
obiektu, np. „brzuszysko”, „nochal”, „krówsko”.
