45. Książkowy rekord

Australijski wydawca James Gordon Cheers może poszczycić się największą książką, jaka została wydana na świecie.

Jest to atlas zatytułowany „Ziemia”, mający wymiary 1,8 m na 2,75 m. Ukazał się w 31 egzemplarzach, liczy 300 stron i waży prawie 253 kilogramy.

Kosztuje jedyne 100 000 dolarów, więc kto chce, może sobie taki egzemplarz zamówić :)

44. Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich

Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich ustanowiło w 1995 roku UNESCO na wniosek rządu Hiszpanii i Międzynarodowej Unii Wydawców. Celem Światowego Dnia Książki i Praw Autorskich jest promocja czytelnictwa, edytorstwa i ochrony własności intelektualnej. To święto obchodzimy co roku 23 kwietnia. Data jest nieprzypadkowa i symboliczna. W tym dniu w 1616 roku zmarli wielcy pisarze i historycy światowej sławy. Według kalendarza juliańskiego 23 kwietnia zmarł angielski dramaturg – William Shakespeare. Według kalendarza gregoriańskiego jest to też data śmierci peruwiańskiego historyka Inca Garcilaso de la Vega oraz hiszpańskiego pisarza Miguela de Cervantesa. 23 kwietnia przypada również rocznica śmierci lub urodzin innych wybitnych pisarzy. Należą do nich między innymi: Manuela Mejía Vallejo Maurice’a Druona, Vladimir Nabokov, Josep Pla i Halldór Laxness.

Obchody Światowego Dnia Książki i Praw Autorskich rozpoczęły się dopiero w 1995 roku, ale ich pomysł narodził się znacznie wcześniej. W 1926 roku, w Katalonii, wystąpił z nim wydawca z Walencji – Vicente Clavel Andres. Hiszpania jest więc prekursorem tego święta. Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich obchodzi się tam już od lat trzydziestych XX wieku. W Katalonii, z której się wywodzi, jest powiązany ze świętem narodowym. 23 kwietnia przypada także święto patrona – świętego Jerzego. Zgodnie z wieloletnią tradycją w Katalonii panie dostają czerwone róże. Jest to symbol krwi smoka, którego pokonał święty Jerzy. Aby odwdzięczyć się mężczyznom za ten upominek, kobiety dają im książki. Tym samym nawiązują do Światowego Dnia Książki i Praw Autorskich.

Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich staje się coraz popularniejszy. UNESCO postanowiło więc stworzyć tytuł Światowej Stolicy Książki, który co roku przechodzi w „nowe ręce”. Jest to dowód wdzięczności i uznania dla miasta, które promuje czytelnictwo. W 2018 r. są to Ateny.

Pierwsza międzynarodowa konwencja, której przedmiotem była ochrona praw autorskich dzieł literackich i artystycznych, pochodzi z 1886 roku. Dopiero jednak siedemdziesiąt lat później, w roku 1956, zaczęła obowiązywać Powszechna Konwencja do spraw Copyright ©. Dwadzieścia lat później przystąpiła do niej Polska. Znak Copyright ©, czyli zastrzeżenia praw autorskich, możemy zobaczyć na różnego rodzaju wydawnictwach: książkach, filmach, płytach itd.

Z okazji Światowego Dnia Książki i Praw Autorskich życzymy:

wydawcom – rozmysłu,

autorom – wytrwałości,

a jednym i drugim – czytelników!

43. Skrótowce

SKRÓTOWCE

W języku polskim bardzo wyraźnie uwidacznia się tendencja do skracania i uproszczania wypowiedzi. Jej przejawem jest obecność skrótowców. Wśród nich wyróżniamy:

- literowce, czyli skrótowce składające się z pierwszych liter pełnej nazwy i odczytywane jako połączenie tych liter, np. Polskie Koleje Państwowe – PKP,

- głoskowce, czyli skrótowce składające się z pierwszych liter wyrazów tworzących pełną nazwę, ale odczytywanych jako głoski, np. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – ZUS,

- sylabowce, czyli skrótowce, w których poszczególnym wyrazom stanowiącym pełną nazwę odpowiadają kolejne sylaby, np. Państwowa Fabryka Wagonów – Pafawag,

- skrótowce mieszane, mające charakter częściowo literowy, a częściowo głoskowy lub sylabowy, np. Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego – Cepelia.

Bibliografia:

1. Malczewski Jan, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

2. Śliwińska Anna, Język polski. Matura na 100%, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2005.

42. Budowa słowotwórcza wyrazu. Tworzenie nowych wyrazów w języku polskim

BUDOWA SŁOWOTWÓRCZA WYRAZU. TWORZENIE NOWYCH WYRAZÓW

W JĘZYKU POLSKIM

Wyraz to głoska lub zespół głosek mający jakieś znaczenie.

Wyraz składa się z morfemów.

Wyrazy tworzą rodziny, a o ich pokrewieństwie świadczy podobieństwo postaci wyrazów i podobieństwo podstawowego znaczenia.

Wyrazy pochodne powstają poprzez dodanie do podstawy słowotwórczej formantu:

podstawa słowotwórcza + formant = wyraz pochodny

Podstawa słowotwórcza jest to ta część wyrazu, która jest wspólna dla wyrazu podstawowego i wyrazu pochodnego.

Najmniejszy element powtarzający się w całej rodzinie wyrazów to rdzeń.

Formant to element, za pomocą którego został utworzony wyraz pochodny i którym różni się od wyrazu podstawowego.

Wyróżniamy trzy rodzaje formantów:

- przedrostek (prefiks) – cząstka występująca przed podstawą słowotwórczą, np. na-uczyć,

- przyrostek (sufiks) – cząstka występująca po podstawie słowotwórczej, np. pis-arz,

- wrostek (interfiks) – cząstka łącząca podstawy słowotwórcze, np. dług-o-pis.

Nowe wyrazy w języku polskim mogą powstawać również w wyniku derywacji wstecznej, czyli przez odrzucenie części wyrazu podstawowego, np. czołgać się – czołg.

Nowe wyrazy powstają też w wyniku łączenia w całość dwóch lub więcej wyrazów:

- zestawienia – połączenia dwóch lub więcej wyrazów, które razem tworzą nazwę określonego przedmiotu, np. maszyna do szycia,

- zrosty – zespolenia dwóch lub więcej wyrazów, pisane łącznie i traktowane jak jeden wyraz pod względem akcentu, ale zachowujące samodzielność składniową, np. Białystok, Rzeczpospolita, Wielkanoc,

- złożenia – pełne zespolenia dwóch członów wyrazów najczęściej za pomocą formantów:

-o-, -i-, -y-, np. samochód, wiercipięta.

Bibliografia:

1. Malczewski Jan, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

2. Śliwińska Anna, Język polski. Matura na 100%, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2005.

41. Akcent w języku polskim

AKCENT W JĘZYKU POLSKIM

Wyrazy w języku polskim dzielimy na sylaby (inaczej zgłoski). Ośrodkiem każdej sylaby jest samogłoska.

Sylaby dzielimy na otwarte i zamknięte.

Sylaby otwarte to te, które kończą się na samogłoskę.

Sylaby zamknięte kończą się na spółgłoskę.

W wyrazach wielosylabowych (czyli składających się z więcej niż jednej sylaby) jedna zgłoska jest akcentowana, czyli wymawiana mocniej.

Akcent (od łac. accentus – przycisk) to zjawisko fonetyczne polegające na wyróżnieniu jednej sylaby spośród innych za pomocą natężenia głosu (w językach innych niż polski może to być również podniesienie wysokości tonu albo przedłużenie czasu trwania, tzw. iloczas).

Akcent w języku polskim jest stały i pada na przedostatnią sylabę. Jedynie niektóre wyrazy rodzime posiadają akcent na trzecią lub czwartą sylabę od końca.

Akcent na trzecią sylabę od końca:

- czasowniki w 1 i 2 osobie liczby mnogiej czasu przeszłego, np. przybyliśmy, zabraliście,

- czasowniki we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w 3 osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego, np. przeczytałabym, pobiegłabyś, usnąłby, rozpoczynaliby,

- liczebniki od 400 do 900, np. czterysta, osiemset.

Akcent na czwartą sylabę od końca:

- czasowniki w 1 i 2 osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego, np. wykonalibyście, zaprojektowalibyśmy.

Bibliografia:

1. Malczewski Jan, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

2. Śliwińska Anna, Język polski. Matura na 100%, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2005.

40. Zapożyczenia w języku polskim

ZAPOŻYCZENIA W JĘZYKU POLSKIM

Zapożyczenia – jest to wszelki element językowy przejęty z innego języka (może to być fonem, głoska, cząstka słowotwórcza, zwrot, wyrażenie, konstrukcja składniowa).

Zapożyczenia dzielą się na zapożyczenia właściwe, zapożyczenia semantyczne (kalki językowe) i zapożyczenia sztuczne.

a) zapożyczenia właściwe – to wyrazy zapożyczone z obcego języka w oryginalnej lub nieco przekształconej formie,

b) zapożyczenia sztuczne (kalki językowe) – to wyrazy, wyrażenia lub zwroty utworzone przez dokładne odwzorowanie obcego wyrazu lub zwrotu rodzimymi środkami językowymi, np. niem. Briefträger (listonosz), Brustträger (biustonosz), Hohspannung (wysokie napięcie),

c) zapożyczenia sztuczne – to wyrazy utworzone z cząstek słowotwórczych języka obcego zgodnie z regułami języka zapożyczającego.

BOHEMIZMY (czechizmy) – to zapożyczenia z języka czeskiego.

GEMANIZMY – to elementy językowe zapożyczone z języka niemieckiego.

ITALIANIZMY – to elementy językowe zapożyczone z języka włoskiego.

RUSYCYZMY – to elementy zapożyczone z języka rosyjskiego.

LATYNIZMY – to elementy językowe zapożyczone z łaciny.

JIDYSZYZMY – to elementy językowe zaczerpnięte z języka jidysz (np. belfer, machlojka, rejwach, bachor, mamona, mecyje, fajny, bajzel, blichtr, ciuchy, ferajna, pinda, szmal, ślamazara, harmider).

Przykłady zapożyczeń w języku polskim:

Doba staropolska:

- z łaciny – chrzest, chrześcijanin, msza, amen, kielich

- z języka czeskiego – anioł, pacierz, krzyż, ołtarz, klasztor, żak (zeslawizowane terminy łacińskie), gromnica, kazanie, błogosławić, Bogurodzica

- z języka niemieckiego – opat, szlachcic, szlachta, rycerz, berło, olej, pieprz, perły, bursztyn

Doba średniopolska:

- z języka czeskiego – bawełna, jedwab, tabor, zakonnik, wesoły, uprzejmy

- z łaciny – absolut, akademia, dekret, depozyt, natura, senat, traktat, aktor, akademik, architekt, profesor, ampułka, rektor, fosa, kałamarz, korona, tron

- z języka niemieckiego – grosz, gmach, kiermasz, plądrować, rynna, rynsztok, ślusarz, snycerz, warsztat

- z języka włoskiego – banda, fraszka, fontanna, kalafior, impreza, koral, marcepan, szpada, tulipan

- z języka francuskiego – awangarda, gorset, szarża

- z języka ruskiego – hałas, morda

- z języka węgierskiego – ciżmy, dobosz, giermek

Doba nowopolska:

- z języka francuskiego – apartament, awans, afisz, biuro, biżuteria, krem, parasol

- z języka angielskiego – stoper, baseball, derby, mecz, brydż, sztorm

Doba współczesna:

– zalew angielszczyzny we wszystkich dziedzinach życia: pub, show, fast food, man, laptop, design, selfie, hate, coach, team, look, level…

Bibliografia:

1.      Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.

2.      Jan Malczewski, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

39. Synonimy

SYNONIMY

Synonimy (z greckiego synónymos – współimienny) to wyrazy o podobnym znaczeniu, inaczej wyrazy bliskoznaczne. W życiu codziennym stale jesteśmy zmuszani do posługiwania się nimi, najczęściej po to, aby uniknąć błędów powtórzeniowych, np. droga – szlak, trasa, trakt; piękny – śliczny, wspaniały, zachwycający, uroczy, cudowny.

Rodzaje synonimów:

a) chronologiczne – wyrazy bliskoznaczne zróżnicowane czasowo, tzn. występujące w zestawieniu wyrazu przestarzałego z wyrazem z języka współczesnego, np. pryncypał i szef, buchalter i księgowy, ongiś i niegdyś,

b) emocjonalne – wyrazy bliskoznaczne zróżnicowane pod względem barwy uczuciowej, np. włóczęga, łazik, włóczykij, obieżyświat, turysta; chłop, gospodarz, wieśniak, kmiotek,

c) różnordzenne – wyrazy bliskoznaczne, które nie należą do jednej rodziny wyrazowej, np. awantura, kłótnia, zajście, burda; zawierucha, burza, nawałnica,

d) semantyczne – wyrazy bliskoznaczne odnoszące się do jakiegoś jednego przedmiotu, zjawiska, pojęcia, jakiejś jednej cechy lub czynności, ale ujmujące je z różnych stron, akcentujące różne wchodzące w ich skład odcienie znaczeniowe, np. zamieć, zadymka, zawieja, kurniawa; wielki, ogromny, olbrzymi,

e) stylowe – wyrazy bliskoznaczne występujące głównie w stylu artystycznym czy w stylu patetycznych przemówień, np. wieść – prowadzić, rubież – granica, mąż – małżonek,

f) środowiskowe – wyrazy bliskoznaczne zaczerpnięte z poszczególnych gwar środowiskowych, np. samochód i gablota, sprzedać i opylić, odejść i spływać, zmiatać,

g) terytorialne – wyrazy bliskoznaczne występujące w zestawieniu: prowincjonalizm (dialektyzm) i jego odpowiednik ogólnopolski, np. torebka (ogólnopolskie) i tytka (wielkopolskie), leń (ogólnopolskie) i legat (augustowskie),

h) wspólnordzenne – wyrazy bliskoznaczne spokrewnione ze sobą pod względem słowotwórczo-etymologicznym, np. od wiek – wiekowy, wieczny, wieczysty; od mąż – mężowski, mężny, męski.

Bibliografia:

1.      Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.

2.      Jan Malczewski, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

38. Neologizmy

NEOLOGIZMY

Neologizm – wyraz nowy, niedawno utworzony.

Definicja słownikowa opisuje neologizm jako wyraz, wyrażenie, formę gramatyczną, znaczenie lub konstrukcję składniową nowo utworzone w danym języku, stanowiące innowację językową.

Neologizmy tworzy się przede wszystkim z konieczności nazywania nowych przedmiotów i pojęć, powstających wraz z rozwojem kultury materialnej i duchowej społeczeństwa.

Rodzaje neologizmów:

a) słowotwórcze – utworzone od wyrazów już istniejących za pomocą odpowiednich formantów, np. zmywarka, programista,

b) znaczeniowe – powstają przez nadanie już istniejącym wyrazom nowych znaczeń, np. wieża (wysoka budowla – zestaw do odtwarzania muzyki),

c) frazeologiczne – powstają przez połączenie już istniejących wyrazów w związki, które mają nowe znaczenie, np. dziura ozonowa, ulga podatkowa,

d) zapożyczone – wyrazy zaczerpnięte z języków obcych, np. hit, komputer,

e) poetyckie – wyrazy wymyślone przez poetę lub pisarza, zazwyczaj stosowane jako środek artystyczny w danym utworze, np. śnigrobek, nierozeznawka, wkosmacona,

f) leksykalne – utworzone dla nazwania nowych przedmiotów i pojęć, np. dalekopis, odrzutowiec, zimowisko.

Bibliografia:

1.      Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.

2.      Jan Malczewski, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

37. Homonimy

HOMONIMY

Homonimy (z greckiego homónymos – mający wspólna nazwę, równoimienny, równobrzmiący) to wyrazy o identycznym brzmieniu, ale całkowicie odmiennym znaczeniu, np. para (wodna, butów, ludzi), porwać (na strzępy, kogoś). Znaczenie homonimów rozpoznajemy tylko na podstawie kontekstu.

Homonimia – to jednakowe brzmienie wyrazów mających różną wartość znaczeniową.

Występuje:

a) w składni – np. zdrada przyjaciela oznacza albo fakt, że przyjaciel zdradził, albo że został zdradzony; wynająć mieszkanie – użyczyć komuś mieszkania za odpłatnością albo odpłatnie zamieszkać w cudzym mieszkaniu,

b) w morfologii fleksyjnej i słowotwórczej – np. dam jest formą czasownika dać lub formą rzeczownika dama w dopełniaczu liczby mnogiej; ranny – od rzeczownika rana albo rano,

c) w słownictwie – np. rola aktora i rola uprawna.

Przykłady homonimii tekstowej:

Żyd karabin niesie.

Żydka rabin niesie.

Mama ma nas troje.

Mama ma nastroje.

Mama ma na stroje.

Bibliografia:

1.      Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.

2.      Jan Malczewski, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

36. Zróżnicowanie terytorialne polszczyzny

ZRÓŻNICOWANIE TERYTORIALNE POLSZCZYZNY

W poszczególnych rejonach kraju istnieją różnice w wymowie, akcentowaniu i słownictwie. Jest to związane także z wykształceniem i środowiskiem użytkowników języka.

Do terytorialnych odmian języka należą dialekty i gwary, które kształtowały się przez wieki.

Cechą charakterystyczną polszczyzny regionalnej są odrębności, między innymi w zakresie słownictwa. Tę samą rzecz określa się inaczej w każdym z dialektów – mamy wtedy do czynienia z regionalizmami (inaczej prowincjonalizmami).

Badaniem naukowym oraz opisem dialektów i gwar zajmuję się dialektologia.

Stylizacja języka ogólnego na gwarę wiejską nazywamy dialektyzacją.

Dialekty polskie:

- kaszubski,

- małopolski,

- mazowiecki,

- śląski,

- wielkopolski

Gwara – to język ludzi wsi, chociaż mówimy także o gwarach miejskich czy środowiskowych.

Bibliografia:

1. Bąk Piotr, Gramatyka języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.

2. Czrniecka-Rodzik Zofia, Gramatyka języka polskiego w ćwiczeniach dla gimnazjalistów i licealistów, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna, Warszawa 2006.

3. Malczewski Jan, Słownik szkolny. Nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

4. Milewska Beata, Milewska Izabela, Język polski 1. Kształcenie językowe, Wydawnictwo Pedagogiczne OPERON, Rumia 2002.

35. Historia języka polskiego

HISTORIA JĘZYKA POLSKIEGO

Język polski wywodzi się z dawnego języka praindoeuropejskiego, z którego wykształciły się języki prasłowiańskie:

- zachodniosłowiańskie,

- wschodniosłowiańskie,

- południowosłowiańskie.

Języki zachodniosłowiańskie:

- czeski,

- słowacki,

- górnołużycki,

- dolnołużycki,

- polski.

Języki wschodniosłowiańskie:

- rosyjski,

- ukraiński,

- białoruski.

Języki południowosłowiańskie:

- serbsko-chorwacki,

- bułgarski,

- słoweński,

- macedoński.

Epoki w dziejach języka polskiego:

1. Epoka przedpiśmienna.

2. Epoka piśmienna.

a) doba staropolska,

b) doba średniopolska,

c) doba nowopolska,

d) czasy współczesne.

Epoka przedpiśmienna

Są to początki tworzenia się ogólnonarodowego języka polskiego. Ośrodkiem była najpierw Wielkopolska, potem Małopolska. Po przyjęciu chrztu w 966 roku funkcję języka urzędowego i literackiego pełniła łacina. Zachodziły wówczas następujące zmiany językowe:

- zanik i wokalizacja jerów,

- przegłos polski,

- kształtowanie się nowego typu odmiany rzeczowników, zaimków, przymiotników,

- przekształcenia imiesłowów,

- nowe formy trybu rozkazującego, zanik dawnych form zakończonych na –i/-y oraz prasłowiańskiego trybu przypuszczającego,

- utrwalenie się opozycji: spółgłoska miękka-spółgłoska twarda.

Doba staropolska (od około połowy XII wieku do przełomu XV i XVI wieku)

Jest to okres kształtowania się literackiej odmiany języka ogólnego. Głównym ośrodkiem był Kraków, gdzie język polski wprowadzono do szkół przykościelnych i założono Akademię Krakowską. Powstały wówczas pierwsze utwory literackie w języku polskim: Bogurodzica, Lament świętokrzyski, Legenda o św. Aleksym, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią, O zachowaniu się przy stole (O chlebowem stole), Satyra na leniwych chłopów.

Zachodziły wówczas następujące zmiany językowe:

- końcowa faza przejścia t’, d’ w ć, dź,

- zanik iloczasu,

- zrównanie barwy nosówek,

- przejście grup „ky”, „gy” w „ki”, „gi”,

- nowe typy odmiany rzeczownikowej,

- zanik imperfektu i aorystu (imperfekt – czas przeszły niedokonany opisowy, aoryst – czas przeszły dokonany),

- nowa odmiana liczebników zbiorowych,

- uproszczenie czasu przeszłego,

- upowszechnienie się imiesłowu zakończonego na „-ąc”,

- zanik „-i”, „-y” w dotychczasowych końcówkach bezokolicznika „-ci”, „-cy”.

Doba średniopolska (od początków XVI wieku do lat 80-tych XVIII wieku)

Jest to okres powstania literackiego języka polskiego, rozwoju drukarstwa i szkolnictwa, ożywienia ruchu umysłowego. Język polski, obecny we wszystkich przejawach życia kulturowego i społecznego, wypiera ostatecznie łacinę. Powstają liczne dzieła literackie w języku polskim, których upowszechnianiu służą oficyny wydawnicze (główny ośrodek drukarstwa to Kraków).

Zachodziły wówczas następujące zmiany językowe:

- zanik „a” pochylonego i „e’ pochylonego; „o” pochylne zbliża się do „u”,

- powstanie rodzaju męskoosobowego,

- nowa odmiana rzeczowników,

- upowszechnienie się końcówek „-om”, „-ami”, „-ach” w liczbie mnogiej odmiany rzeczowników,

- zanik archaicznych form trybu rozkazującego zakończonych na „-i”, „-y”,

- zanik form trybu przypuszczającego „bych”, „by”, „bychom”, „bychą”,

- zanik liczby podwójnej w deklinacji i koniugacji.

Doba nowopolska (od lat 80-tych XVIII wieku do 1939 roku)

Jest to okres walki w czasie zaborów o zachowanie języka narodowego i rozwoju językoznawstwa. Ośrodkiem rozwoju języka była Warszawa.

Zachodziły wówczas następujące zmiany językowe:

- ostateczne zrównanie „o” pochylonego z „u”,

- upowszechnienie się „ę” w bierniku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego,

- upowszechnienie się „-u” w deklinacji liczebników,

- wprowadzenie „-łszy” w imiesłowach.

Czasy współczesne (po 1945 roku)

Jest to okres silnych wpływów języka angielskiego, tendencji do używania skrótowców, nowego słownictwa związanego z rozwojem techniki, informatyki, odkryciami itp.

Bibliografia:

1. Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.

34. Stylizacja językowa

STYLIZACJA JĘZYKOWA

Stylizacja językowa to świadomy zabieg artystyczny, który wyraża się w upodobnianiu wypowiedzi do określonego stylu charakterystycznego dla tekstów gwarowych, archaicznych, środowiskowych itp.

Rodzaje stylizacji:

- archaizacja,

- stylizacja biblijna,

- dialektyzacja,

- poetyzacja,

- stylizacja środowiskowa.

Archaizacja

Jest to wprowadzanie do wypowiedzi archaizmów, czyli wyrażeń i konstrukcji zdaniowych charakterystycznych dla dawnych tekstów. Celem takiego zabiegu jest uprawdopodobnienie tekstu, nadanie mu określonego kolorytu. Taki zabieg stosował np. Henryk Sienkiewicz, pisząc „Trylogię”.

Stylizacja biblijna

Polega na upodobnieniu języka ogólnego do języka Biblii, np. za pomocą charakterystycznych zwrotów: „zaprawdę, powiadam ci”.

Dialektyzacja

Jest to upodobnienie języka utworu do gwary ludowej pod względem słownictwa, frazeologii, gramatyki i wymowy, np. w „Chłopach” W. S. Reymonta.

Poetyzacja

Inaczej liryzacja tekstu. Polega na nadaniu prozie cech poetyckich. Zabieg ten można osiągnąć, nasycając język prozy licznymi środkami artystycznymi.

Stylizacja środowiskowa

Jest to upodobnienie języka ogólnopolskiego do określonych środowisk miejskich lub zawodowych, np. gwara młodzieżowa, slang miejski, żargon lekarski, gwara więzienna itp.

Bibliografia:

1. Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.

33. Style językowe

STYLE JĘZYKOWE

Styl to takie ukształtowanie formy językowej wypowiedzi mówionej i pisanej, które odznacza się swoistymi, łatwo zauważalnymi właściwościami.

Styl potoczny (kolokwialny)

Jest to podstawowa odmiana języka mówionego.

- odmiana oficjalna charakteryzuje się poprawnością, starannością wymowy, dbałością o zasady gramatyczne,

- odmiana nieoficjalna charakteryzuje się obecnością skrótów myślowych, kolokwializmów i wulgaryzmów oraz ubóstwem językowym.

Styl naukowy

Cechy charakterystyczne stylu naukowego:

- słownictwo specjalistyczne,

- kondensacja treści,

- ścisłość opisów,

- uporządkowana składnia,

- zdania wielokrotnie złożone,

- podział na rozdziały, akapity,

- wyróżnione przypisy,

- cytaty, odsyłacze.

Odmianą stylu naukowego jest styl popularnonaukowy, którym pisane są np. podręczniki szkolne.

Styl urzędowy

Cechy charakterystyczne stylu urzędowego:

- wiąże się z działalnością administracyjno-prawną,

- są to teksty zarządzeń, uchwał, obwieszczeń,

- zostają podane dane personalne,

- obecność zwrotów typu: „zwracam się z prośbą”, „palenie tytoniu zabronione”,

- często używane formy bezosobowe i formy strony biernej, np. „uprasza się”, „będzie karane grzywną”.

Styl publicystyczny

Cechy charakterystyczne stylu publicystycznego:

- służy do przekazywania ważnych informacji społecznych i politycznych,

- występuje w odmianie pisanej i mówionej,

- informacja i interpretacja otaczającego świata,

- nagłówek, tytuł, podtytuł,

- język nastawiony na zwrócenie uwagi czytelników,

- przysłowia, wyrazy potoczne,

- aluzje literackie,

- gra słów.

Styl reklamy

Cechy charakterystyczne stylu reklamy:

- gra słów,

- wyrazy typu „super-”, „ekstra-”, „arcy-”,

- epitety i porównania,

- slogany,

- aluzje literackie i filmowe,

- częste łamanie zasad kultury i poprawności językowej.

Bibliografia:

1. Język polski. Vademecum maturalne, Operon, Gdynia 2009.